افشای نقش کنسرن بایر آلمان در تأمین سلاحهای شیمیایی مورد استفاده اسرائیل در جنگ علیه لبنان، غزه و ایران – لئون ویستریخوفسکی – ترجمهی: نويد اخگر
آنچه تاکنون روشن بوده، ارسال جنگافزارهای ضدتانک و مهمات از آلمان به اسرائیل است. اما تحقیقات تازه نشان میدهد که شاید سلاحهای شیمیایی و آتشزای اسرائیل نیز محصول یک کنسرن آلمانی باشند و احتمالاً از طریق آلمان به این کشور برسند.اسرائیل از ۸ اکتبر ۲۰۲۳، نه تنها در نوار غزه، بلکه در لبنان نیز جنگ به راه انداخته است. هرچند این جنگ برای بیش از یک سال، از ۲۷ نوامبر ۲۰۲۴ تا اوایل مارس ۲۰۲۶، به طور رسمی با آتشبس متوقف شد، اما بنا بر گزارش نیروهای حافظ صلح سازمان ملل در لبنان (یونیفل)، ارتش اسرائیل تا نوامبر ۲۰۲۵ بیش از ۱۰ هزار بار این آتشبس را نقض کرده بود.
به گفته سازمان عفو بینالملل، نیروهای اشغالگر در این مدت با هموار کردن روستاها و شهرکهای کامل با خاک، ردپایی از ویرانی در سراسر جنوب لبنان بر جا گذاشتند. بر اساس آمار سازمان «اقدام علیه خشونت مسلحانه» (AOAV)، از اکتبر ۲۰۲۳ تا اوایل ژوئن ۲۰۲۶، دستکم ۸۲۴۶ لبنانی در حملات اسرائیل کشته و ۲۹ هزار و ۳۱۲ نفر زخمی شدهاند. خانوادههای کاملی در بمبارانها از میان رفتهاند. همچنین، بنا بر اعلام صندوق کودکان سازمان ملل (یونیسف)، از زمان آخرین دور تشدید درگیریها، حدود یکونیم میلیون نفر در لبنان آواره شدهاند که بیش از ۳۷۰ هزار نفر از آنان کودک هستند.
همانگونه که میدانیم، بخش بزرگی از سلاحهایی که اسرائیل با آنها این جنایتها را مرتکب میشود، از آلمان تأمین شدهاند. از این رو، جمهوری فدرال آلمان، پس از مشارکت در نسلکشی غزه، اکنون در ویرانی و پاکسازی قومی جنوب لبنان نیز سهیم است. در عین حال، اخیراً اتهام تازهای نیز مطرح شده است: کنسرن بایر، مستقر در لورکوزن، مظنون است که سلاحهای شیمیایی در اختیار اسرائیل قرار میدهد؛ سلاحهایی که هم در لبنان و هم در فلسطین به کار گرفته میشوند.
«سیاست زمین سوخته»
ارتش اسرائیل تقریباً از نخستین روز جنگ، فسفر سفید را به عنوان سلاح آتشزا در لبنان به کار گرفت. بر اساس گزارشی که به تازگی از سوی مدیکو اینترناسیونال منتشر شده، اسرائیل از اکتبر ۲۰۲۳ تاکنون «بیش از ۳۹۷ گلوله فسفری به سوی دهها شهر و روستای جنوب لبنان شلیک کرده است». این ماده در تماس با اکسیژن شعلهور میشود و با دمایی تا ۱۳۰۰ درجه سانتیگراد میسوزد. فسفر سفید گوشت انسان را تا استخوان میسوزاند، سوختگیهای گسترده بر جای میگذارد و اگر وارد جریان خون شود، میتواند به نارسایی اندامها و بیماریهای شدید بعدی منجر شود؛ وضعیتی که معمولاً مرگی دردناک و جانکاه را برای قربانیان در پی دارد.
فسفر سفید همچنین پوشش گیاهی را به طور پایدار نابود میکند. از آنجا که آتشسوزیهای ناشی از این ماده به دشواری مهار میشوند، خسارتهای گستردهای به بار میآورند. شعلهها به اعماق باغها، مزارع و خاک نفوذ میکنند و آنها را برای مدت طولانی آلوده میسازند. به همین دلیل، دانشمندان نسبت به پیامدهای درازمدت و شاید جبرانناپذیر آن برای طبیعت و کشاورزی جنوب لبنان هشدار دادهاند. برخی حتی بیم آن دارند که این منطقه برای همیشه غیرقابل سکونت شود. از همین رو، سازمان حقوق بشری «ناظر حقوق بشر یورو-مدیترانه» از «سیاست زمین سوخته»ای سخن میگوید که اسرائیل در لبنان در پیش گرفته است. نیزار هانی، وزیر کشاورزی لبنان، نیز از «خسارتهای عظیم در هزاران هکتار» زمین خبر داده و ارزش زیانهای مادی را بیش از ۸۰۰ میلیون دلار برآورد کرده است.
استفاده از گلولههای فسفری برای اسرائیل پدیده تازهای نیست. در سال ۱۹۸۲، هنگامی که ارتش اسرائیل بیروت را بمباران میکرد، یکی از روزنامههای آمریکا نوشت: «بمبهای فسفری به ناپالم جنگ لبنان تبدیل شدهاند.» در سال ۲۰۰۶ نیز ارتش اسرائیل بار دیگر این سلاح آتشزای شیمیایی را در جنگ با حزبالله به کار گرفت. تقریباً در همه جنگهایی که اسرائیل از سال ۲۰۰۸ تاکنون علیه نوار غزه به راه انداخته یا همچنان ادامه میدهد نیز همین سلاح مورد استفاده قرار گرفته است. همچنین گفته میشود در جریان جنگ تهاجمی و ناقض حقوق بینالملل اسرائیل و آمریکا علیه ایران در آغاز سال جاری نیز از فسفر سفید استفاده شده است.
برای توجیه استفاده از این ماده، که خودِ آن به طور مطلق ممنوع نیست اما کاربردش به عنوان سلاح میتواند مصداق جنایت جنگی باشد، مقامهای اسرائیلی مدعیاند فسفر سفید به عنوان گلوله دودزا برای محافظت از سربازان اسرائیلی در میدان نبرد به کار میرود. با این حال، سازمان دیدهبان حقوق بشر تأکید میکند که برای این منظور جایگزینهایی وجود دارد که برای غیرنظامیان، زیرساختها و محیط زیست خطری ندارند.
«عامل نارنجیِ عصر ما»
با این حال، ارتش اسرائیل تنها از فسفر سفید به عنوان یک سلاح شیمیایی بالفعل استفاده نمیکند. دولت لبنان در اوایل فوریه سال جاری اسرائیل را متهم کرد که آفتکش گلایفوسیت را بر فراز خاک لبنان پاشیده است. به گفته وزیر کشاورزی، نیزار هانی، غلظت این ماده در برخی نمونهها «۲۰ تا ۳۰ برابر بیشتر» از میزانی بوده که در تولیدات کشاورزی معمول است. به گفته او، این اقدام نوار مرزی به طول ۱۸ کیلومتر در امتداد مرز لبنان و اسرائیل را دربر گرفته است.
در واقع، این نخستین بار نیست که اسرائیل از گلایفوسیت به عنوان سلاح استفاده میکند. به گفته ریاض عثمان از سازمان مدیکو اینترناسیونال، نیروهای اسرائیلی دستکم از سال ۲۰۱۴ به طور مکرر این علفکش را در نوار غزه پاشیدهاند.
گلایفوسیت یک سم گیاهی است که در سراسر جهان برای از بین بردن گیاهان ناخواسته در کشاورزی به کار میرود. با این حال، این ماده به دلیل آسیب پایدار به تنوع زیستی همواره مورد انتقاد بوده است. بهویژه زمانی که به طور مداوم یا در مقادیر زیاد استفاده شود و به خاک نفوذ کند، میتواند حاصلخیزی زمینهای کشاورزی را برای مدت طولانی کاهش دهد. اما این محصول تنها برای طبیعت سمی نیست، بلکه برای انسان نیز خطرناک است. تماس مستقیم با آن، برای مثال از طریق استنشاق یا ورود به آب آشامیدنی، میتواند موجب استفراغ، اسهال، سردرد و تحریک مخاط و مجاری تنفسی شود.
مهمتر از همه، بر پایه برخی پژوهشها، این ماده میتواند موجب بیماریهای وخیم، از جمله انواع مختلف سرطان، شود. از همین رو و نیز به دلیل استفاده از آن به عنوان سلاح شیمیایی در درگیریهای گوناگون، منتقدان گلایفوسیت را «عامل نارنجیِ عصر ما» مینامند؛ اشارهای به «عامل نارنجی»، ماده مشهور برگریز که ایالات متحده در جنگ ویتنام به کار برد و بخشهای وسیعی از ویتنام را با آن آلوده کرد.
اگرچه استفاده از گلایفوسیت و فسفر سفید به عنوان سلاح شیمیایی به خودی خود مصداق آشکار جنایت جنگی است، اما هدفی که اسرائیل از بهکارگیری آنها دنبال میکند، این اتهام را سنگینتر میسازد. ناظران و کارشناسان بر این باورند که هدف اصلی، ایجاد یک منطقه حائلِ خالی از سکنه در جنوب لبنان است تا کنترل و نظارت بر این منطقه آسانتر شود.
اما دولت استعمارگر شهرکنشین اسرائیل، فراتر از این هدف صرفاً نظامی و تاکتیکی، در پی الحاق و اسکان نه تنها سراسر فلسطین، بلکه دستکم بخشهایی از لبنان و سوریه نیز هست. تخلیه جمعیت و دگرگونی بلندمدت جغرافیای یک منطقه، از اقدامات معمول جنبشهای استعمارگر شهرکنشین به شمار میرود و همین الگو در فلسطین نیز اجرا شده است؛ از پاکسازی قومی نظاممند که از سال ۱۹۴۷ آغاز شد، تا تخریب مداوم مزارع، باغها و نخلستانهای زیتون، و همچنین نابودی گونههای جانوری بومی و وارد کردن گیاهان و جانوران اروپایی.
«ردپای کنسرن بایر آلمان»
رسانههای بینالمللی و حتی رسانههای آلمان درباره استفاده اسرائیل از گلایفوسیت در لبنان گزارش دادهاند، اما تقریباً هیچگاه به این پرسش نپرداختهاند که این گلایفوسیت از کجا تأمین شده است. با این حال، شبکه منتقد کنسرن بایر، «هماهنگی علیه خطرات بایر» (CBG)، از همان ماه آوریل اعلام کرد: «ردپا به کنسرن بایر میرسد.»
یان پرکه، از اعضای این شبکه، در یک نشست خبری مشترک با مدیکو اینترناسیونال و سازمان غیردولتی لبنانی «پابلیک ورکس»، این گمانه را با جزئیات بیشتری توضیح داد. به گفته او، سازمان عفو بینالملل در سال ۲۰۲۳ ثابت کرده بود که فسفر سفید مورد استفاده اسرائیل از ذخایر ارتش آمریکا تأمین شده است. هم فسفر سفید و هم گلایفوسیت از فسفر عنصری تولید میشوند و تنها تولیدکننده این ماده در ایالات متحده، شرکت مونسانتو، تولیدکننده بدنام گلایفوسیت، است که کنسرن بایر آن را در سال ۲۰۱۸ خرید. افزون بر این، اسناد دولت آمریکا نشان میدهد که فسفر تولیدشده توسط مونسانتو از طریق کنسرن شیمیایی اسرائیلی «گروه ICL» به ارتش آمریکا فروخته شده است. دونالد ترامپ نیز در فوریه گذشته با صدور یک فرمان ریاستجمهوری، «تضمین تأمین کافی فسفر عنصری و علفکشهای مبتنی بر گلایفوسیت» را در راستای «دفاع ملی» تصویب کرد.
پرکه در مقالهای در شماره تازه نشریه «کلیدواژه بایر» (Stichwort Bayer) که از سوی CBG منتشر میشود، این موضوع را بیشتر بسط داده است. بر پایه تحقیقات او، آلمان در سال ۲۰۲۴، پس از چین، دومین صادرکننده گلایفوسیت به اسرائیل بوده است. نام ایالات متحده حتی در این فهرست دیده نمیشود. از سوی دیگر، بایر تنها تولیدکننده گلایفوسیت در آلمان است. از این رو، این گمان تقویت میشود که گلایفوسیت مونسانتو که در آمریکا تولید میشود، از طریق جمهوری فدرال آلمان به اسرائیل ارسال شده باشد.
یک سنت آلمانی ـ آمریکایی
هم مونسانتو و هم بایر پیشینهای در ارتباط با تولید سلاحهای شیمیایی دارند. بایر، در کنار BASF و هوخست، در جریان جنگ جهانی اول برای ارتش آلمان گاز سمی تولید میکرد. در دهه ۱۹۲۰ نیز شرکت ای.گ. فاربن، که بایر و دیگر کنسرنهای شیمیایی آلمان در آن ادغام شده بودند، با نقض پیمان ورسای، گاز سمی در اختیار اسپانیا و فرانسه برای جنگ استعماری آنها در شمال مراکش علیه مبارز آزادیخواه، عبد الکریم، قرار داد. سرانجام در جنگ جهانی دوم، ای.گ. فاربن گاز سیکلون ب را تولید کرد؛ همان مادهای که تنها در اردوگاه آشویتس برای قتل حدود یک میلیون یهودی به کار رفت.
با این حال، این ماده به طور رسمی به عنوان یک آفتکش معرفی میشد. مدیران ارشد ای.گ. فاربن نیز پس از سال ۱۹۴۵ به همین استدلال متوسل شدند. اگرچه این انحصار بزرگ به دلیل نقش محوریاش در به قدرت رسیدن نازیها، آغاز جنگ جهانی دوم، اشغال و غارت اروپا و نیز هولوکاست، به دست متفقین منحل شد، اما مدیران آن در نهایت تا حد زیادی از مجازات جدی گریختند.
مونسانتو نیز در دهههای ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ در تولید «عامل نارنجی» برای جنگ ویتنام مشارکت داشت. هرچند این محصول نیز به طور رسمی یک ماده جنگی به شمار نمیرفت، اما استفاده نیروی هوایی آمریکا از آن بر کسی پوشیده نبود. توجیه این شرکت کشاورزی آن بود که در زمان جنگ موظف بوده دولت آمریکا و ارتش تحت فرمان آن را تأمین کند. فرمان ریاستجمهوری دونالد ترامپ که بر اساس آن گلایفوسیت و فسفر از عناصر حیاتی برای «دفاع ملی» ایالات متحده به شمار میروند، در همین چارچوب نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
این تصور که ۸۱ سال پس از آزادی اروپا از فاشیسم، بار دیگر سلاحهای شیمیایی آلمانی در میدانهای جنگ به کار گرفته شوند، باید زنگ خطر را به صدا درآورد. جمهوری فدرال آلمان اکنون بار دیگر در یک نسلکشی مشارکت دارد، بزرگترین برنامه تسلیح مجدد ارتش آلمان از زمان جنگ جهانی دوم در جریان است و کنسرن فولکسواگن، که در سال ۱۹۳۷ به دست نازیها بنیان گذاشته شد، قصد دارد با بازگشت به ریشههای خود، تولید تجهیزات نظامی را آغاز کند. در چنین فضایی، اینکه بایر، وارث ای.گ. فاربن، نیز از جنگافزارهای شیمیایی سود ببرد، کاملاً با این تصویر تیره و نگرانکننده همخوانی دارد.
