«اودیسه» کریستوفر نولان: یک تراژدی مدرن چرا یک هلنِ سیاه‌پوست «ووک» نیست یادداشتی از دیوید هوگندیک
شاید ایلان ماسک گاهی به سینما هم برود. اما اینکه او، که از علاقه‌مندان حماسه‌های خونین دوران باستان است، تاکنون اقتباس جدید کریستوفر نولان از «اودیسه» را دیده باشد یا نه، فقط می‌توان حدس زد؛ احتمالاً نه. این میلیاردر دنیای فناوری حتی پیش از اکران فیلم، در شبکه اجتماعی X با همان ادبیات عامیانه و تند همیشگی خود شکایت کرده بود که نولان با سپردن نقش هلنِ زیبا به لوپیتا نیونگو، بازیگر سیاه‌پوست، «روی قبر هومر شاشیده است». ماسک این انتخاب را «نژادپرستی علیه سفید پوستان» نامید.
شماری از مفسران نیز با این اعتراض تند هم‌صدا شدند؛ از جمله دونالد ترامپ جوان، پسر رئیس‌جمهور، و دیگر چهره‌های نزدیک به قدرت در آمریکا که از «روحیه ووکِ زمانه» و «دیکته‌های تنوع‌طلبی» سخن می‌گویند؛ گویی اکنون به نام این ارزش‌ها، یکی از آثار کلاسیک ادبیات جهان را با رنگ و لعابی تازه بازآفرینی کرده‌اند. این بحث همچنان در آمریکا، همچون صدایی پس‌زمینه، در کنار هیاهوی ذاتی فیلم پرسر و صدای نولان ادامه دارد.
این نوعی پارانویاست که خود را در لباس عقلانیت پنهان کرده است؛ بحثی به ظاهر روشنفکرانه درباره اصالت و دقت تاریخی که در واقع تنها به دشواری می‌تواند نژادپرستی و شیفتگی به «خلوص نژاد سفید» را پنهان کند.
باید یادآوری کرد که هومر هرگز در اثر خود هیچ اشاره‌ای به رنگ پوست این شخصیت نمی‌کند؛ حتی زیباییِ ادعایی هلن نیز کاملاً به تصور خواننده واگذار شده است. هر تندیس مرمرین سفید از هلن و هر نقش او بر سفالینه‌های یونان باستان، خود از همان زمان نیز صرفاً برداشتی آزاد و هنرمندانه از شخصیتی خیالی بوده است؛ زنی که بنا بر افسانه، از درون یک تخم بیرون آمده بود؛ موضوعی جالب اینکه، امروز برای جریان راست سنت‌گرای آمریکا ــ که معمولاً وسواس فراوانی نسبت به باروری و تداوم نسل دارد ــ هیچ اعتراضی برنمی‌انگیزد.
اینکه اکنون ماسک و همفکرانش مدعی انحصار در تفسیر شخصیتی ادبی با قدمتی چند هزار ساله شده‌اند، از نظر سیاسی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا به نظر می‌رسد در ذهن بسته و محدود آنان، جایی برای انسان‌هایی که شبیه خودشان نیستند وجود ندارد.
و این خالی از طنزی تلخ نیست: هلن، که در روایت هومر روزگاری بهانه جنگ یونانیان با شهر تروا بود، اکنون بار دیگر بهانه نزاع شده است.
و بله، این نیز خود نوعی تراژدی است.
از هفته‌نامه Die ZEIT، شماره ۳۲/۲۰۲۶
