منتسکیو: فیلسوفِ قانون، اعتدال و تفکیکِ قوا تهیه و تنظیم: مدیر سایت تجدد · Oct 5, 2026
درآمد: شارللویی دو سهکوندا، بارونِ دو مونتسکیو (۱۶۸۹–۱۷۵۵)، که در فارسی «منتسکیو» نوشته میشود، یکی از بنیانگذارانِ اندیشهی سیاسیِ مدرن است. اگر امروز در قانونِ اساسیِ بسیاری از کشورها از تفکیکِ قوا و استقلالِ قضایی سخن میرود، سایهی او را در پسِ این مفاهیم میتوان دید. او به قانون و حکومت نه از بالا و بر پایهی ارادهی خدایان و پادشاهان، که از دلِ تاریخ، جغرافیا، آداب و اقتصاد نگریست و پرسید: چرا قوانینِ جوامع با هم فرق دارند، و چه چیز یک حکومت را معتدل یا مستبد میکند؟
برای خوانندگانِ فارسیزبان، منتسکیو دو جهت از جذابیت دارد. نخست آنکه نخستین کتابِ مشهورش، «نامههای ایرانی»، داستانِ دو سیاحِ ایرانی در پاریس است و ایران را، بهصورتی خیالی و طنزآمیز، در کانونِ بحث میگذارد. دوم آنکه اندیشههای او، از «قانون» و «اعتدال» تا «محدودکردنِ قدرت»، با پرسشهای تاریخیِ ما از مشروطه تا امروز پیوند مستقیم دارد.
این مقاله میکوشد منتسکیو را در چند لایه معرفی کند: زندگی و زمانهاش، سه اثرِ اصلیاش، مفاهیم کلیدیاش از تفکیکِ قوا تا نظریهی اقلیم، نقدهایی که بر او وارد شده، و نسبتش با ایران. هدف شناختنِ او و گفتوگو با اوست، نه ستایشِ بیچونوچرا.
۱. زندگی و روزگار
شارللویی دو سهکوندا در ۱۸ ژانویهی ۱۶۸۹ در قصرِ لابرِد، نزدیکِ بوردو، به دنیا آمد. خانوادهاش از اشرافِ «ردا» بود، یعنی اشرافی که جایگاهشان را از مناصبِ قضایی و اداری به دست آورده بودند، نه از شمشیر و میدانِ جنگ. در کودکی و نوجوانی در مدرسهی ژویی، که کشیشانِ «اوراتوار» اداره میکردند، درس خواند و سپس در بوردو حقوق آموخت. در ۱۷۰۸ وکیل شد و در ۱۷۱۴ مشاورِ دیوانِ عالیِ ایالتیِ بوردو (پارلمان) گشت.
در ۱۷۱۶ عمویش درگذشت و لقبِ «بارونِ دو مونتسکیو» و مقامِ «رئیسِ دیوان» را به او واگذاشت. او مدتی این منصب را نگه داشت، اما در ۱۷۲۶ آن را فروخت تا بیشتر وقتش را به مطالعه و نوشتن بدهد. در همین سالها به عضویتِ فرهنگستانِ بوردو درآمده بود و به مسائلِ علمی، از فیزیکِ حیوانات تا اکتشافاتِ زیستشناسی، دلبستگی نشان میداد. او همچنین مالکِ تاکستانهایی بود و از فروشِ شرابِ لابرِد درآمد میبرد؛ بنابراین دغدغههایش هم از کتابخانه و هم از زمین و بازار میآمد.
نخستین کتاب مشهورش، «نامههای ایرانی»، در ۱۷۲۱ بهصورتِ ناشناس در آمستردام منتشر شد و با استقبالِ پرشوری روبهرو گشت. در ۱۷۲۸ به عضویتِ فرهنگستانِ فرانسه برگزیده شد و از همان سال تا ۱۷۳۱ به سفری طولانی در اروپا رفت: اتریش، مجارستان، ایتالیا، آلمان، هلند و انگلستان. در انگلستان که حدود دو سال در آن ماند، نظامِ سیاسی، پارلمان، آزادیِ مطبوعات و فرهنگِ مدنی را با دقت مشاهده کرد و عضوِ انجمنِ سلطنتیِ لندن شد.
پس از بازگشت به لابرِد، اثرِ تحلیلیِ «علل عظمت و انحطاطِ رومیان» (۱۷۳۴) را نوشت و سالها بر کتابِ بزرگش، «روح القوانین»، کار کرد. این اثر در ۱۷۴۸ در ژنو و بینامِ نویسنده منتشر شد و خیلی زود بسیار پرفروش و بحثبرانگیز شد. کلیسای کاتولیک آن را در ۱۷۵۱ در فهرستِ کتابهای ممنوعه گذاشت؛ منتسکیو در ۱۷۵۰ «دفاعیهای از روح القوانین» نوشته بود تا به منتقدان پاسخ دهد. در سالهای آخر بیناییاش ضعیف شد. او در ۱۰ فوریهی ۱۷۵۵ در پاریس درگذشت.
۲. زمینه: فرانسهی پایانِ لویی چهاردهم و آغازِ روشنگری
منتسکیو در سالهایی زاده شد که لویی چهاردهم، «شاهِ خورشید»، بر فرانسه فرمان میراند و پادشاهیِ مطلقه به اوجِ خود رسیده بود. قدرتِ شاه از بالای قانون میآمد و دربارِ ورسای نمادِ تمرکزِ ثروت و اقتدار بود. اما پایانِ این دوره با جنگهای پیاپی، بحرانِ مالی، فشارِ مالیاتی و فرسایشِ اعتبارِ سلطنت همراه شد. وقتی لویی چهاردهم در ۱۷۱۵ درگذشت، فرانسه خسته و بدهکار بود و پرسشهایی که سالها خاموش مانده بودند، آشکار شدند.
در همین فضا، دورهی نایبالسلطنهی فیلیپ دورلئان نسبتاً گشودهتر بود و گفتوگوهای فکری در سالنها، قهوهخانهها و فرهنگستانها رونق گرفت. انقلابِ علمیِ قرن هفدهم، از گالیله و دکارت تا نیوتن، این باور را تقویت کرده بود که طبیعت قانونمند است و عقل میتواند این قوانین را بشناسد. روشنگران میپرسیدند آیا جامعه و سیاست نیز چنین قوانینی ندارند؟
در برابرِ این آرزوی عقل، نهادهای قدیمی ایستاده بودند: کلیسا با قدرتِ سانسور، و دربار با ادعای حقِ الهیِ شاه. منتسکیو پسرِ همین جهان بود، هم عضوِ طبقهی ممتاز و هم منتقدِ بیپردهی آن. موقعیتِ ویژهاش، میان اشراف و دانشمندان و میان محافظهکاری و کنجکاوی، به او اجازه داد با فاصله و طنز به جامعهی خود نگاه کند. این نگاهِ طنزآمیز و مقایسهگر بعدها در اثرِ اولش، «نامههای ایرانی»، بهروشنی دیده شد.
۳. «نامههای ایرانی»: ایران در آینهی فرانسه
«نامههای ایرانی» (۱۷۲۱) رمانی نامهنگارانه است. اوزبک و ریکا، دو ایرانیِ اهلِ اصفهان، در ۱۷۱۱ به اروپا سفر میکنند و از پاریس برای دوستان و خانواده در ایران مینویسند. در دورانی که دنیای فرانسه شیفتهی «شرق» بود و سفیری از دربارِ صفوی، محمدرضا بیگ، در ۱۷۱۵ در پاریس حضور یافته بود، این کتاب بهسرعت مشهور شد. منتسکیو برای شناختِ ایران از سفرنامههایی چون سفرنامهی ژان شاردن بهره گرفته بود.
شگردِ کتاب ساده و نیرومند است: ناظری بیگانه که هر چیزِ بدیهیِ فرانسوی را شگفتانگیز میبیند. اوزبک و ریکا از آیینِ دربار، قدرتِ پاپ، تعصبِ دینی، اشرافِ بیکاره، حقوقدانانِ پرگو و سفسطهگرانِ کلیسا با طنزی گزنده مینویسند. در یکی از صحنههای مشهور، پاریسیها با حیرت میپرسند: «چگونه میشود ایرانی بود؟» و پرسشی که منتسکیو در دهانِ آنان میگذارد، در واقع بر خودِ فرانسویها میتابد: مگر بدیهی است که فرانسوی بودن طبیعیتر از ایرانی بودن است؟ این نسبیتنگریِ فرهنگی، نخستین گامِ نگاهِ مقایسهای بود که بعدها در «روح القوانین» پخته شد.
اما کتاب فقط فرانسه را نقد نمیکند. رشتهای دیگر از نامهها از حرمسرای اوزبک در اصفهان میآید: زنانی که تحتِ نظارتِ خواجگان زندگی میکنند، حسد و خشم و ترس. وقتی اوزبک سالها دور است، نظمِ حرم از هم میپاشد و درنهایت روکسانا، محبوبترین همسرش، در نامهای شورانگیز از او میگسلد و با مرگ خود، آزادی را بر بردگی ترجیح میدهد. این بخش تصویری فشرده از استبداد است: قدرتی که با ترس حفظ میشود، خودش را در معرضِ شورش میگذارد.
«نامههای ایرانی» همزمان سرگرمکننده و تلخ است. خوانندهی ایرانی باید به یاد داشته باشد که شرقِ این کتاب ساختهی ذهنِ اروپایی است و شاید بیش از آنکه تصویری از ایرانِ واقعی باشد، آینهای برای فرانسه بوده است؛ نکتهای که در بخشِ نقدها دوباره به آن میپردازیم.
۴. «علل عظمت و انحطاطِ رومیان»: تاریخ بهمثابه آزمایشگاه
منتسکیو در ۱۷۳۴ کتابی منتشر کرد که برای نویسندهای شناختهشده بهعنوانِ طنزنویس شاید غیرمنتظره بود: تحلیلی تاریخی از اوجِ رم و سقوطِ آن. اما هدفش تاریخنگاریِ روایی نبود. او میخواست نشان دهد که فرازوفرودِ یک تمدن را نباید به بخت و اقبالِ یک فرمانروا یا قهرمان نسبت داد؛ علل عمیقتری در کار است که با نهادها، آداب و اوضاعِ اجتماعی گره خوردهاند.
استدلالِ او بهاختصار این است که رومِ جمهوری با فضیلتِ شهروندی، انضباط، عشق به وطن و مشارکتِ سیاسی بزرگ شد. اما همین موفقیت، با فتوحاتِ پیدرپی، شهر را به امپراتوریِ پهناوری بدل کرد که در آن ارتش بهجای شهروند، به فرماندهانش وفادار بود و ثروت و فساد، فضیلتِ اولیه را فرسود. در نتیجه، آزادیِ جمهوری جایش را به استبدادِ قیصرها داد. به بیانِ دیگر، دلیلِ سقوط از همان چیزی شروع میشد که نخست قدرتِ رم را ساخته بود.
این کتاب چند اصل را پیش از «روح القوانین» نشان میدهد. نخست، یک جامعه فقط تا آنجا آزاد میماند که نهادها و آداب پاسدارِ آزادی باشند. دوم، تغییراتِ بزرگ ناشی از علل کلیاند و حوادثِ جزئی فقط بهانهاند. سوم، مقایسهی تاریخی ابزاری برای فهمِ سیاست است. بعدها نویسندگانی چون ادوارد گیبون در تحلیلِ سقوطِ امپراتوری روم و امیل دورکیم در جامعهشناسی، به شیوههای مختلف از این نگاهِ علّی بهره بردند.
۵. «روح القوانین»: روش و نگاهِ نو به قانون
«روح القوانین» (۱۷۴۸) حاصلِ حدودِ بیست سال کار است و در سیویک کتاب (فصل بزرگ) تنظیم شده. منتسکیو در دیباچه میگوید که اصولی را بنا نهاده و دیده است که موردهای خاص، گویی خودبهخود، با آنها سازگار میشوند. موضوعِ کتاب بسیار گسترده است: شکلهای حکومت، آزادی، مالیات، جنگ، اقلیم، تجارت، پول، جمعیت، دین، حقوقِ رومی و تاریخِ قوانینِ فئودالی در فرانسه.
تعریفِ او از قانون، بهظاهر ساده، تحولآفرین بود: قوانین «روابطِ ضروریاند که از ماهیتِ چیزها برمیخیزند». به این معنا که قانون یک فرمانِ بیریشه نیست؛ با ویژگیهای جامعه سازگار یا ناسازگار است. قوانینِ یک ملت باید با ساختارِ حکومت، اقلیم، وسعتِ سرزمین، شیوهی زندگی، دین، ثروت، تجارت و آداب و رسومِ آن مردم هماهنگ باشد. مجموعهی این روابط را او «روحِ قوانین» مینامد، و ایدهی «روحِ عمومیِ یک ملت» (esprit général) از همینجا شکل میگیرد.
روشِ او مقایسهای و مشاهدهمحور است. او تنها از اصولِ انتزاعی حرکت نمیکند، بلکه از سفرنامهها، تاریخ، حقوقِ ملل و تجربهی خودش کمک میگیرد. به همین دلیل بسیاری او را پیشگامِ جامعهشناسی سیاسی میدانند. اما او در عین حال نسبیگرای محض نبود. به باورش پیش از وضعِ قوانینِ مثبت، «روابطِ عدالتِ ممکن» وجود دارد؛ یعنی عدالت را فقط قانونِ وضعشده نمیسازد و میتوان، با معیارِ عقل و انصاف، قوانینی را ناعادلانه خواند. این تعادل میانِ تنوعِ تاریخی و معیارِ اخلاقی، یکی از ظریفترین نکتههای کتاب است.
۶. سه شکلِ حکومت: جمهوری، پادشاهی، استبداد
منتسکیو حکومتها را براساسِ دو مفهوم میسنجد: «طبیعت» یعنی ساختارِ آن (چه کسی و چگونه حکم میراند)، و «اصل» یعنی احساس یا انگیزهای که حکومت را به حرکت درمیآورد. بر این پایه سه گونه میشناسد.
جمهوری، که یا دموکراسی است (قدرت در دستِ همهی مردم) یا اشرافی (قدرت در دستِ بخشی از مردم). اصلِ آن «فضیلتِ سیاسی» است: عشق به قانون و میهن و گرایش به برابری و سادگی. جمهوری بدون شهروندانی که منافعِ عمومی را بر منفعتِ شخصی ترجیح دهند، از هم میپاشد؛ و به همین سبب او تربیتِ شهروند را برای جمهوری حیاتی میداند.
پادشاهی، که در آن یک نفر حکم میراند اما براساسِ قوانینِ ثابت و پذیرفتهشده. اصلِ آن «شرافت» (honneur) است: میلِ هر فرد و هر مرتبه به حفظِ جایگاه و اعتبار. او در پادشاهی به «قدرتهای میانی» تأکیدی ویژه دارد: اشراف، روحانیت، دیوانهای قضایی و شهرها که میانِ شاه و مردم ایستادهاند و قدرتِ شاه را مهار میکنند. سخنِ مشهورِ او این است که بدونِ پادشاه اشرافی نیست و بدونِ اشراف پادشاهی نیست، ولی در غیابِ آنها استبداد پدید میآید.
استبداد، که در آن یک نفر بدونِ قانون و ضابطه، با خواست و هوس حکم میراند. اصلِ آن «ترس» است. در چنین حکومتی فرد جز فرمانبری نقشی ندارد و تربیت به معنای خوار کردن است. او معتقد است که استبداد بهطبیعتِ خود فاسد است و دائماً میپوسد، چون بر ترس بنا شده و ترس پایدار نیست.
منتسکیو میانِ حکومتهای «معتدل» (که قدرت در آنها محدود است) و حکومتهای مستبد فرقی بنیادی میگذارد. اعتدال برای او نه یک حدِّ وسط، که ویژگیِ هر حکومتی است که قدرت را مهار کند. این مفهوم، چنان که خواهیم دید، هستهی نظریهی تفکیکِ قوا شد.
۷. آزادیِ سیاسی و تفکیکِ قوا
مشهورترین بخشِ «روح القوانین» فصلِ ششمِ کتابِ یازدهم است که دربارهی «قانونِ اساسیِ انگلستان» مینویسد. منتسکیو در آن آزادیِ سیاسی را بهعنوانِ «آرامشِ خاطری» تعریف میکند که از اطمینانِ هر فرد به امنیتش برمیخیزد، و آزادی را حقِ انجامِ هر کاری میداند که قانون اجازه میدهد. شرطِ این آزادی آن است که هیچکس نتواند از قدرت سوءاستفاده کند. راهش را او در یک اصلِ کلیدی خلاصه میکند: باید چنان ترتیبی داد که «قدرت، قدرت را متوقف کند».
برای این کار، سه قدرت را از هم متمایز میکند: قدرتِ قانونگذاری، قدرتِ اجرایی، و قدرتِ قضایی. اگر دو یا سه قدرت در یک دست یا یک نهاد جمع شوند، آزادی از میان میرود. اگر قانونگذار و مجری یکی شود، خطرِ قوانینِ ستمگرانه و اجرای ستمگرانهی آنها هست. اگر قاضی با قانونگذار یکی باشد، جان و مالِ شهروندان در معرضِ هوسِ قانونگذار قرار میگیرد. اگر قاضی با مجری یکی باشد، او میتواند چون ستمگری عمل کند. به نظر منتسکیو قاضی باید «دهانِ قانون» باشد، یعنی قانون را بهدقت اجرا کند نه آنکه خود وضع کند.
او تفکیکِ مطلق نمیخواست. قدرتها باید بتوانند یکدیگر را مهار کنند: قانونگذاری بر مالیات و ارتش نظارت دارد، مجری میتواند مصوباتِ قانونگذار را وتو کند، و مجلسِ اعیان میتواند وزیران را محاکمه کند. بنابراین آنچه امروز «تفکیکِ قوا» مینامیم، درواقع نظامی از «ترازوها و توازنها» (checks and balances) است.
پژوهشگران یادآور میشوند که توصیفِ او از انگلستان تا حدی آرمانی بود و در آن زمان کابینهی پارلمانی در حال شکلگیری بود و خطِ مرزی میانِ قوا چنان که او میگفت روشن نبود. با این حال، تأثیرِ این فکر عظیم بود: مادهی ۱۶ اعلامیهی حقوقِ بشر و شهروندِ فرانسه (۱۷۸۹) هر جامعهای را که تضمینِ حقوق و تفکیکِ قوا در آن نباشد، فاقدِ قانونِ اساسی میداند، و جیمز مدیسون در «فدرالیست»، منتسکیو را مرجعی میخواند که همواره در این باب به او رجوع میشود.
۸. قانونِ جزایی، دین، تجارت و بردگی
«روح القوانین» تنها دربارهی ساختارِ حکومت نیست؛ به زندگیِ روزمرهی شهروندان هم میپردازد.
در قانونِ جزایی او معتقد است که آزادی در جامعهای پایدارتر است که مجازاتها متناسب با جرم باشند و اتهام و محاکمه با ضابطه انجام شود. او بر بیفایدگیِ شکنجه برای کشفِ حقیقت استدلال میکند و از تعقیبِ آدمیان بهسببِ اندیشه و عقیده یا اتهاماتی چون جادو و بدعت پرهیز میدهد. این نگاه بعدها بر چزاره بکاریا، نویسندهی «جرایم و مجازاتها»، تأثیر گذاشت و به اصلاحِ حقوقِ کیفری در اروپا یاری رساند.
در بارهی دین، او از دینِ خاصی دفاع نمیکند و از تعصب بیزار است. در یکی از فصلهای کتاب با طنزی تلخ دادگاههای تفتیشِ عقاید در اسپانیا و پرتغال را محکوم میکند و تأکید دارد که قوانینِ دینی باید با روحِ دینِ مسالمتآمیز و با مصالحِ اجتماعی هماهنگ باشند. به همین دلیل کتابش از سوی یسوعیان و ژانسنیستها و دانشکدهی الهیاتِ سوربن، و سپس از سوی کلیسای کاتولیک مورد حمله قرار گرفت.
در بارهی تجارت، یکی از ماندگارترین نظرهایش این است که تجارت آداب را نرم میکند. به گفتهی او، اثرِ طبیعیِ تجارت گرایش به صلح است: ملتهایی که با هم داد و ستد میکنند، به یکدیگر وابسته میشوند و تعصبهایشان کم میشود. این «تجارتِ نرم» (doux commerce) در بحثهای لیبرالیِ سدههای بعد، از جمله نزد اقتصاددانانی چون آدام اسمیت، بازتاب یافت. البته او هشدار هم میداد که روحِ تجارت میتواند با فضیلتِ جمهوریها در تضاد قرار گیرد.
در بارهی بردگی، فصلِ مشهوری با عنوانِ «بردگیِ سیاهپوستان» دارد که در آن با شیوهای طعنهآمیز دلایلِ دفاعِ از بردگی را برمیشمارد تا پوچیشان را نشان دهد، مانند اینکه شکر اگر با کارِ برده تولید نمیشد گران میشد. او بردگی را مخالفِ قانونِ طبیعی و مدنی میداند. با این حال، در جاهای دیگرِ همان کتاب، با تکیه بر نظریهی اقلیم، به بردگی در سرزمینهای گرم «توجیهی» میدهد که امروز بهدرستی مورد انتقاد است؛ نکتهای که در بخشِ بعد به آن برمیگردیم.
۹. اقلیم و اخلاق: نقدها و مناقشهها
معرفیِ منتسکیو بدونِ نقد ناقص است. چند محورِ اصلی را میتوان برشمرد.
نخست، نظریهی اقلیم. در کتابهای چهاردهم تا هفدهمِ «روح القوانین» او استدلال میکند که آبوهوا بر مزاجِ مردم و از آن راه بر قوانین و حکومتهایشان اثر میگذارد: مردمِ سرزمینهای سرد را نیرومند و شجاع، و مردمِ سرزمینهای گرم را کمتحرک و ترسو توصیف میکند و از همین راه اشاره میکند که بردگی و استبداد در سرزمینهای گرم مناسبتر است. این استدلال امروز علمی نیست و بوی پیشداوریِ اروپایی میدهد. او البته جبرگرا نبود؛ میگفت قانونگذاران باید با اثرِ زیانبارِ اقلیم مبارزه کنند، نه آن را تقویت کنند، و قانونگذارانِ بد کسانیاند که این نقصها را بیشتر میکنند.
دوم، مفهومِ «استبدادِ شرقی». منتسکیو آسیا، از جمله ایران و ترکیه و چین، را غالباً مظهرِ استبداد معرفی میکند و این تصویر بر پایهی سفرنامههای اروپایی ساخته شده بود که همیشه دقیق یا بیغرض نبودند. آنکتیل دوپرون، خاورشناسِ فرانسوی، در ۱۷۷۸ با کتابِ «قانونگذاریِ شرقی» این تصویر را به چالش کشید و پژوهشگرانِ پسااستعماری نیز بعدها نشان دادند که چگونه «شرقِ مستبد» ابزاری برای تعریفِ «غربِ آزاد» شد. برای خوانندهی ایرانی، این نقد از اهمیتی ویژه برخوردار است: میتوان از منتسکیو دربارهی قدرت و آزادی آموخت و همزمان تصویرِ او از ایران را با دیدهی انتقادی خواند.
سوم، نقدهای سیاسی. منتقدانی چون لوئی آلتوسر او را مدافعِ اشرافیت و امتیازهای صنفی دیدند، چون «قدرتهای میانی»ای که او میستود، در واقع طبقهی ممتازِ خودش بودند. پاسخ این است که او میخواست استبدادِ سلطنتی را مهار کند و اشراف و دیوانها ابزاری موجود برای این کار بودند، هرچند نابرابری را نیز بازتولید میکردند.
چهارم، تناقض در بحثِ بردگی و جایگاهِ زنان. او همزمان بردگی را محکوم میکند و بهگونهای میپذیرد، و در دیدگاههایش دربارهی زنان و خانواده، با همهی نقدِ حرمسرا، از پیشداوریهای زمانهاش رها نیست. اینها یادآوری میکنند که حتی بزرگترین متفکران فرزندِ روزگارِ خود هستند.
۱۰. میراث و تأثیر: از فدرالیستها تا توکویل
تأثیرِ منتسکیو بر اندیشهی سیاسی و حقوقیِ جهان بینظیر است. در آمریکا، بنیانگذاران هنگام تدوینِ قانونِ اساسی در ۱۷۸۷ به او رجوع میکردند. جیمز مدیسون در «فدرالیست» شمارهی ۴۷ او را مرجعِ همیشهمورداستنادِ اصلِ تفکیکِ قوا مینامد و ساختارِ سهقوهای و نظامِ ترازوها و توازنها در آمریکا نمونهای مستقیم از اثرِ اوست. در فرانسه، مادهی ۱۶ اعلامیهی ۱۷۸۹ همان فکر را اعلام کرد. حتی کاترینِ دومِ روسیه، امپراتریسی خودکامه، در «دستورالعمل» خود (۱۷۶۷) بخشهایی را از او وام گرفت.
در حقوق و عدالتِ کیفری، چزاره بکاریا (۱۷۶۴) با الهام از منتسکیو برای اصلاحِ مجازاتها و حذفِ شکنجه کوشید. در لیبرالیسمِ سدهی نوزدهم، الکسی دو توکویل در «دربارهی دموکراسی در آمریکا» نشان داد که آزادی به نهادها و عادتهای مدنی نیاز دارد و «قدرتهای میانی» منتسکیو را در قالبِ جامعهی مدنی، انجمنها و دولتهای محلی بازتعریف کرد. تفکرِ او دربارهی «تجارتِ نرم» نیز در بحثهایی چون آثارِ آلبرت هیرشمن در سدهی بیستم دوباره زنده شد.
در علوم اجتماعی، امیل دورکیم او را از پیشگامانِ جامعهشناسی دانست، چون قانون را پدیدهای اجتماعی و مرتبط با ساختارِ جامعه میدید. ریمون آرون در «مراحلِ اصلیِ اندیشهی جامعهشناختی» او را در کنار تاریخِ این رشته گذاشت. روشِ مقایسهای او در حقوقِ تطبیقی، علومِ سیاسی و مطالعاتِ تاریخی هنوز به کار میرود.
میراثِ او امروز نیز زنده است. در همهی بحثهایی که دربارهی استقلالِ قوهی قضائیه، نظارتِ پارلمان بر دولت، آزادیِ رسانه و محدودیتِ قدرتِ اجرایی مطرح میشود، پرسشِ بنیادیِ او حاضر است: چگونه میتوان قدرت را چنان سامان داد که آزادیِ شهروندان در امان بماند؟
۱۱. منتسکیو و ایران: از مشروطه تا امروز
رابطهی منتسکیو با ایران دو رویه دارد: ایرانِ خیالیِ «نامههای ایرانی» و ایرانِ واقعی که مشروطهخواهانش با اندیشهی او و اندیشههایی از همان خانواده روبهرو شدند.
در دورهی قاجار، روشنفکرانی چون میرزا ملکمخان و میرزا یوسفخان مستشارالدوله میکوشیدند مفهومِ «قانون» را بهعنوانِ پایهی نظمِ سیاسی در ذهنِ ایرانیان جا بیندازند. مستشارالدوله در رسالهی «یک کلمه» (۱۸۷۰) استدلال میکرد که همهی اصلاحاتِ اروپایی در «قانون» خلاصه میشود. بحثهایی چون محدودکردنِ قدرتِ شاه، عدالتخانه، مجلس و تفکیکِ وظایفِ نهادها در دورهی مشروطه (۱۲۸۵ خورشیدی) با اندیشهی سیاسیِ روشنگری و ازجمله میراثِ منتسکیو پیوند دارد، حتی اگر همهی مشروطهخواهان او را مستقیم نخوانده باشند. «روح القوانین» نیز به فارسی ترجمه شده است؛ از جمله ترجمهی علیاکبر مهتدی.
جالب آن است که «روح القوانین» خودش در برابرِ نسخهبرداریِ ساده هشدار میدهد. منتسکیو میگوید قوانین باید با روحِ ملت، اقلیم، تاریخ، دین و آداب و رسومِ آن سازگار باشند، و تنها «بهشانسِ بزرگ» ممکن است قوانینِ یک ملت برای ملتی دیگر مناسب باشند. بنابراین درسگرفتن از او نه به معنای تقلیدِ مکانیکیِ ساختارهای اروپایی، که به معنای فهمِ شرایطِ تاریخی و اجتماعیِ خودمان و طراحیِ نهادهایی است که قدرت را مهار کنند. این همان پرسشِ مشروطه است که هنوز پاسخی قطعی نیافته است.
در عینِ حال، «نامههای ایرانی» فرصتی است برای خوانندگانِ ایرانی تا ببینند اروپاییان در سدهی هجدهم چگونه ما را تصور میکردند و بپرسند این تصویرها، که گاه اغراقآمیز و گاه ستایشآمیز بود، چه نسبتی با خودِ ما داشت. این پرسشگری، همان فاصلهی انتقادی است که منتسکیو آموخت: نه پذیرفتنِ کورکورانهی تصویرِ دیگران از خود، و نه ردِ کورکورانهی هر نقدی.
جمعبندی
منتسکیو فیلسوفِ اعتدال بود. او نه به آرمانشهرها دل بسته بود و نه به قدرتِ بیحدوحصر. اعتقاد داشت که قانون باید از دلِ شناختِ جامعه برآید، و آزادی تنها در جایی پایدار است که قدرت مهار شود. سه اثرِ اصلیاش، از طنزِ «نامههای ایرانی» تا تحلیلِ تاریخیِ «علل عظمت و انحطاطِ رومیان» و حجیمِ «روح القوانین»، سه روشِ متفاوت برای رسیدن به یک پرسشاند: چه چیز آزادی را ممکن میکند و چه چیز آن را از میان میبرد؟
در عین حال، او را باید با همان روحیهی مقایسهگر و انتقادی خواند که خودش میآموخت. نظریهی اقلیم، تصویرِ «استبدادِ شرقی» و ملاحظاتش دربارهی بردگی و زنان، بخشهاییاند که امروز با دیدهی نقد نگریسته میشوند. این نقدها از اعتبارِ دستاوردهایش نمیکاهند، اما فاصلهی ما را با او نشان میدهند.
برای ما ایرانیان، منتسکیو دو چیز را یادآوری میکند: قدرت، هرکس و هر نهادی که صاحبش باشد، نیازمندِ مهار است؛ و هیچ نهادی، چه از غرب و چه از شرق، بهصورتِ آماده و بدونِ توجه به شرایطِ تاریخی و فرهنگی جا نمیافتد. اگر فلسفه آغازِ پرسیدنِ بهتر است، پرسشِ منتسکیو هنوز تازه است: چگونه میتوان قدرت را چنان سامان داد که قدرت را متوقف کند؟
منابع پیشنهادی برای مطالعهی بیشتر
آثارِ منتسکیو
- «نامههای ایرانی» (۱۷۲۱)
- «علل عظمت و انحطاطِ رومیان» (۱۷۳۴)
- «روح القوانین» (۱۷۴۸)
- «دفاعیهای از روح القوانین» (۱۷۵۰)
پژوهشهای مهم دربارهی او
- رابرت شکلتون، «منتسکیو: زندگینامهای انتقادی» (۱۹۶۱)
- ملوین ریچتر، «نظریهی سیاسیِ منتسکیو» (۱۹۷۷)
- جودیت شکلار، «منتسکیو» (۱۹۸۷)
- لوئی آلتوسر، «منتسکیو: سیاست و تاریخ» (۱۹۵۹)
- ریمون آرون، «مراحلِ اصلیِ اندیشهی جامعهشناختی»
- آنکتیل دوپرون، «قانونگذاریِ شرقی» (۱۷۷۸)، نقدی تاریخی بر مفهومِ استبدادِ شرقی
یادداشت ویراستاری: عنوانها، تاریخها و نامها براساس دانشِ مرجع نگاشته شدهاند و پیش از انتشار باید با منابعِ چاپی و ترجمههای فارسیِ موجود (از جمله ترجمهی «روح القوانین») تطبیق داده شوند.