دومین هفته جنگ؛ ایران ویران میشود
با آغاز دومین هفته تهاجم نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران، دامنه درگیریها نهتنها کاهش نیافته، بلکه بیش از پیش به سراسر منطقه سرایت کرده است؛ از تهران و شهرهای دیگر ایران تا اسرائیل، لبنان، خلیج فارس و حتی اقلیم کردستان عراق. همزمان، دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، خواستار «تسلیم بیقیدوشرط» ایران شده و این موضع، چشمانداز هرگونه پایان سریع درگیری را تیرهتر کرده است. در برابر، مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، این خواسته را «رویایی که باید با خود به گور ببرند» توصیف کرده و گفته است تهران چنین شرطی را نخواهد پذیرفت.
ترامپ شامگاه جمعه در پیامی اعلام کرد هیچ توافقی با ایران جز «تسلیم بیقیدوشرط» در کار نخواهد بود. او همچنین پا را از این فراتر گذاشت و گفت پس از آن، آمریکا و متحدانش برای بازگرداندن ایران از «لبه ویرانی» و حتی در تعیین رهبری جدید این کشور نقش خواهند داشت. این سخنان، که در ادامه مواضع متغیر کاخ سفید درباره اهداف جنگ بیان شده، احتمال طولانیتر شدن درگیری را افزایش داده است. در همین حال، کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، گفته است کارزار نظامی علیه ایران ممکن است چهار تا شش هفته ادامه یابد.
در مقابل، رئیسجمهور ایران در سخنانی که از تلویزیون دولتی پخش شد، تأکید کرد تسلیم بیقیدوشرط هرگز رخ نخواهد داد. او در عین حال، بابت حملات ایران به کشورهای همسایه عذرخواهی کرد و گفت شورای رهبری موقت تصویب کرده است ایران، مگر در صورتی که حملهای از خاک این کشورها علیه ایران صورت گیرد، دیگر حمله یا شلیک موشکی به کشورهای همسایه انجام ندهد. این اظهارات پس از آن مطرح شد که طی ساعات گذشته موجی از حملات موشکی و پهپادی ایران به کشورهایی در خلیج فارس که میزبان نیروهای آمریکایی هستند، گزارش شد.
در صحنه میدانی، حملات هوایی اسرائیل به ایران بامداد شنبه نیز ادامه یافت. ارتش اسرائیل اعلام کرد بیش از ۸۰ جنگنده این کشور زیرساختهای کلیدی نظامی جمهوری اسلامی را در تهران و مرکز ایران هدف قرار دادهاند. به گفته اسرائیل، از جمله اهداف این حملات، دانشگاه نظامی امام حسین متعلق به سپاه پاسداران، انبارهای موشکهای بالستیک، زیرساختهای زیرزمینی فرماندهی موشکی و پرتابگرهایی بوده که به گفته تلآویو برای حمله به اسرائیل در نظر گرفته شده بودند. پیشتر نیز اسرائیل گفته بود ۵۰ فروند از هواپیماهایش پناهگاهی را در زیر مجموعه تخریبشده رهبر کشتهشده جمهوری اسلامی در تهران بمباران کردهاند که هنوز مورد استفاده ساختار رهبری ایران بوده است.
در همان حال، رسانههای ایرانی از حمله به فرودگاه مهرآباد تهران خبر دادهاند. همزمان، صدای انفجارها در اسرائیل نیز شنیده شد و ارتش این کشور اعلام کرد موشکهایی از ایران به سوی آن شلیک شدهاند. سامانههای دفاعی اسرائیل برای رهگیری فعال شدند و پس از آن، موج تازهای از حملات اسرائیل به تهران آغاز شد. مقامهای اسرائیلی میگویند این حملات با هدف کاهش توان ایران برای شلیک به مناطق مسکونی اسرائیل انجام میشود.
ابعاد انسانی جنگ نیز روزبهروز سنگینتر میشود. نماینده ایران در سازمان ملل اعلام کرده است که در حملات آمریکا و اسرائیل تاکنون دستکم ۱۳۳۲ غیرنظامی ایرانی کشته و هزاران نفر زخمی شدهاند. از سوی دیگر، حملات ایران به اسرائیل ۱۱ کشته بر جا گذاشته و دستکم شش نظامی آمریکایی نیز در جریان درگیریها جان خود را از دست دادهاند. همزمان، گزارشهایی از کشته شدن دهها کودک در حمله به یک مدرسه دخترانه در ایران در نخستین روز جنگ منتشر شده و دو مقام آمریکایی به رویترز گفتهاند بازرسان نظامی آمریکا احتمال میدهند نیروهای آمریکایی مسئول این حمله بوده باشند، هرچند هنوز نتیجهگیری نهایی اعلام نشده است.
در لبنان نیز جبهه جنگ بهشدت داغ شده است. اسرائیل روز جمعه پس از صدور دستور تخلیهای بیسابقه برای کل حومه جنوبی بیروت، این منطقه را بهشدت بمباران کرد. ارتش اسرائیل میگوید هدف از گسترش عملیات در لبنان، نابودی مواضع حزبالله و نیروهای وابسته به ایران است. حزبالله این هفته در واکنش به کشته شدن علی خامنهای در نخستین روز جنگ، به سوی اسرائیل آتش گشود. در عین حال، خبرهایی نیز از درگیری در مرز لبنان و سوریه منتشر شده است؛ جایی که رسانههای لبنانی و حزبالله گفتهاند نیروهای این گروه با تلاش نیروهای اسرائیلی برای عملیات هلیبرد در منطقه نبیشیت درگیر شدهاند. وزارت بهداشت لبنان از کشته شدن ۱۲۳ نفر و زخمی شدن ۶۸۳ نفر در حملات اسرائیل خبر داده و شورای پناهندگان نروژ نیز اعلام کرده است در چهار روز گذشته حدود ۳۰۰ هزار نفر در لبنان آواره شدهاند.
گسترش جنگ به خلیج فارس نیز نگرانیهای بینالمللی را تشدید کرده است. در ساعات گذشته، امارات متحده عربی، عربستان سعودی، بحرین، قطر و کویت از حملات تازه پهپادی و موشکی خبر دادهاند. در دوبی و منامه صدای انفجار شنیده شده و مقامهای بحرین از مردم خواستهاند آرامش خود را حفظ کرده و به نزدیکترین محل امن بروند. شرکت هواپیمایی امارات نیز اعلام کرده است تمامی پروازهای رفت و برگشت به دوبی را تا اطلاع ثانوی متوقف میکند و از مسافران خواسته به فرودگاه مراجعه نکنند. با این حال، بر پایه دادههای رهگیری پرواز، فرود در فرودگاه بینالمللی دوبی بعدتر از سر گرفته شده است.
عربستان سعودی نیز پس از رهگیری موشک بالستیک در نزدیکی پایگاه هوایی پرنس سلطان و چند پهپاد در منطقه نفتی شیبه، به ایران درباره «محاسبه غلط» هشدار داده است. شاهزاده خالد بن سلمان، وزیر دفاع عربستان، گفته است چنین اقداماتی امنیت و ثبات منطقه را تضعیف میکند و تهران باید با عقلانیت رفتار کند. همزمان، گزارش شده که دو حمله پهپادی در این هفته پالایشگاه راس تنوره را نیز هدف قرار دادهاند.
در عراق نیز سپاه پاسداران اعلام کرده است سه محل متعلق به آنچه «گروههای جداییطلب» در اقلیم کردستان عراق خوانده، هدف قرار داده است. سپاه هشدار داده است اگر این گروهها علیه تمامیت ارضی ایران اقدامی انجام دهند، «درهم کوبیده خواهند شد». این تحول نشان میدهد که دامنه درگیری اکنون از مرزهای مستقیم جنگ اصلی نیز فراتر رفته و به حوزههای امنیتی پیرامونی کشیده شده است.
در سطح راهبردی، گزارشهایی نیز از نقش روسیه منتشر شده است. بر اساس گزارشی که به نقل از سه مقام آگاه منتشر شده، روسیه پس از آنکه توان ایران برای ردیابی نیروهای آمریکایی کاهش یافته، اطلاعات مربوط به موقعیت ناوها و هواپیماهای آمریکا در خاورمیانه را در اختیار تهران قرار داده است. مقامهای روس تا لحظه انتشار این گزارش واکنشی رسمی نشان ندادهاند.
پیامدهای اقتصادی جنگ نیز به سرعت خود را نشان داده است. قیمت نفت به شدت افزایش یافته و بهای نفت برنت روز جمعه به ۹۲.۶۹ دلار در هر بشکه رسید؛ افزایشی ۸.۵ درصدی در یک روز و نزدیک به ۳۰ درصدی در طول یک هفته. نفت خام آمریکا نیز بیش از ۱۲ درصد جهش کرد و از ۹۰ دلار در هر بشکه گذشت. همزمان، عبور و مرور دریایی از تنگه هرمز، که حدود یکپنجم نفت جهان و بخش بزرگی از گاز طبیعی مایع از آن عبور میکند، عملاً متوقف شده است. بازارهای سهام در آمریکا و اروپا نیز تحت تأثیر نگرانی از طولانی شدن جنگ سقوط کردهاند. در همین حال، نهاد مالی توسعه بینالمللی آمریکا اعلام کرده است برای تقویت اعتماد شرکتهای حملونقل نفت و گاز، تا سقف ۲۰ میلیارد دلار در منطقه خلیج فارس بیمه اتکایی زیانها را پوشش خواهد داد.
آمریکا همزمان به پشتیبانی تسلیحاتی خود از اسرائیل ادامه داده است. وزارت خارجه آمریکا فروش ۱۵۱.۸ میلیون دلار مهمات و خدمات پشتیبانی به اسرائیل را تصویب کرده و این معامله بدون طی روند معمول بررسی در کنگره، با اعلام وضعیت اضطراری از سوی مارکو روبیو انجام شده است. همچنین ترامپ با مدیران هفت شرکت بزرگ صنایع دفاعی آمریکا دیدار کرده و گفته است آنان پذیرفتهاند تولید تسلیحات را با سرعت بیشتری افزایش دهند.
در میان این تحولات، نگرانیها درباره سرنوشت شهروندان آمریکایی زندانی در ایران نیز شدت گرفته است. خانوادهها و حامیان این زندانیان هشدار دادهاند آنها اکنون نهتنها در معرض خطر بمباران، بلکه در معرض اقدامهای تلافیجویانه حکومت ایران نیز قرار دارند. بر اساس گزارشها، دستکم شش آمریکایی همچنان در ایران بازداشت هستند.
مجموعه این تحولات نشان میدهد که جنگی که از شنبه آغاز شد، اکنون به بحرانی تمامعیار در مقیاس منطقهای تبدیل شده است؛ بحرانی که از یکسو چشمانداز هرگونه راهحل دیپلماتیک را دورتر کرده و از سوی دیگر، با گسترش به لبنان، خلیج فارس و مناطق مرزی، خطر ورود بازیگران بیشتر و بیثباتی عمیقتر در خاورمیانه را افزایش داده است. در حالی که ترامپ از تسلیم بیقیدوشرط سخن میگوید و تهران آن را قاطعانه رد میکند، نشانهای روشن از پایان قریبالوقوع درگیری دیده نمیشود.