تهران پیشنهاد تازهای برای پایان جنگ به واشنگتن ارائه داد
تهران تازهترین پیشنهاد خود برای مذاکره با واشنگتن و پایان دادن به جنگ را از طریق میانجیگران پاکستانی به آمریکا ارائه کرده است. خبرگزاری رویترز روز جمعه ۱ مه ۲۰۲۶ (۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۵) به نقل از رسانههای دولتی ایران و یک مقام پاکستانی گزارش داد اسلامآباد این پیشنهاد را اواخر پنجشنبه دریافت کرده و آن را به طرف آمریکایی منتقل کرده است؛ اقدامی که میتواند روزنهای تازه برای خروج از بنبست دیپلماتیک باشد، هرچند هنوز جزئیات آن علنی نشده است.
این پیشنهاد در شرایطی ارائه شده که آتشبس شکننده میان تهران و واشنگتن از ۱۹ فروردین برقرار مانده، اما نه جنگ پایان یافته و نه بحران هرمز حل شده است. کاخ سفید درباره محتوای پیشنهاد تازه ایران اظهارنظر نکرده و تنها گفته است گفتوگوها ادامه دارد. با این حال، انتشار خبر ارسال این طرح باعث شد قیمت جهانی نفت که همچنان بالای ۱۰۰ دلار در هر بشکه قرار دارد، اندکی کاهش یابد. علت حساسیت بازار روشن است: بسته ماندن یا اختلال در تنگه هرمز، مسیر عبور حدود یکپنجم نفت و گاز جهان را مختل کرده و نگرانی از رکود اقتصادی جهانی را افزایش داده است.
بحران کنونی پس از حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به ایران در ۹ اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد. تهران در پاسخ، پایگاهها، زیرساختها و شرکتهای مرتبط با آمریکا در کشورهای خلیج فارس را هدف قرار داد و حزبالله لبنان نیز حملاتی موشکی علیه اسرائیل انجام داد؛ حملاتی که با موج تازهای از ضربات اسرائیل به لبنان پاسخ داده شد. این جنگ تاکنون هزاران کشته بر جای گذاشته که عمدتاً در ایران و لبنان بودهاند.
وزارت خزانهداری آمریکا روز جمعه به شرکتهای کشتیرانی هشدار داد هرگونه پرداخت عوارض یا هزینه به ایران برای عبور از تنگه هرمز، حتی اگر در قالب کمک خیریه یا پرداخت غیرمستقیم انجام شود، میتواند مشمول تحریم شود. دفتر کنترل داراییهای خارجی آمریکا تأکید کرده است که این خطر، صرفنظر از روش پرداخت، شامل ارز رسمی، دارایی دیجیتال، تهاتر، مبادله غیررسمی یا پرداخت به نهادهایی مانند جمعیت هلالاحمر ایران نیز میشود.
همزمان، واشنگتن تلاش میکند یک سازوکار تازه بینالمللی برای بازگشایی مسیر کشتیرانی در هرمز شکل دهد. بر اساس تلگراف داخلی وزارت خارجه آمریکا که رویترز آن را دیده است، مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، ایجاد طرحی به نام «سازوکار آزادی دریانوردی» را تأیید کرده است؛ طرحی مشترک میان وزارت خارجه و پنتاگون که هدف آن هماهنگ کردن کشورها، صنعت کشتیرانی و نیروهای نظامی برای بازگرداندن رفتوآمد ایمن کشتیها از تنگه هرمز اعلام شده است. در این طرح، مشارکت کشورها میتواند از دیپلماسی و تبادل اطلاعات تا اجرای تحریمها، حضور دریایی یا انواع دیگر حمایت را دربر گیرد.
با این حال، متحدان اروپایی آمریکا هنوز با احتیاط حرکت میکنند. فرانسه و بریتانیا نیز طرحی جداگانه برای کمک به امنیت دریایی در منطقه در دست بررسی دارند و وزیر خارجه فرانسه گفته است ابتکار آمریکا رقیب طرح پاریس و لندن نیست، بلکه میتواند مکمل آن باشد. او همچنین تأکید کرده است برنامهریزی مأموریت فرانسه و بریتانیا به مرحله پیشرفته رسیده، اما مشارکت مستقیم در بازگشایی هرمز عملاً به چشمانداز پایان درگیری گره خورده است.
در واشنگتن، بحران ایران با یک مهلت قانونی حساس همزمان شده است. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، روز جمعه ۱ مه با ضربالاجلی روبهرو بود که بر اساس قانون اختیارات جنگی مصوب ۱۹۷۳، او را ملزم میکرد یا جنگ را پایان دهد یا برای ادامه آن از کنگره مجوز بگیرد. یک مقام ارشد دولت ترامپ اما گفته است از نظر دولت، آتشبس اوایل آوریل «خصومتها» را برای اهداف این قانون پایان داده و بنابراین مسیر جنگ، دستکم فعلاً، با این مهلت قانونی تغییر نخواهد کرد. دموکراتهای مخالف دولت این تفسیر را رد کردهاند و گفتهاند در قانون چنین توقفی برای شمارش مهلت پیشبینی نشده است.
در همین حال، گزینه نظامی همچنان از روی میز برداشته نشده است. رویترز گزارش داده است ترامپ روزهای اخیر در جریان طرحهای تازه نظامی قرار گرفته و یکی از گزینههای مطرحشده، استفاده از نیروهای زمینی برای کنترل بخشی از تنگه هرمز و بازگشایی آن به روی کشتیهای تجاری بوده است. گزینههای دیگر شامل تمدید محاصره دریایی آمریکا یا اعلام «پیروزی یکجانبه» از سوی واشنگتن عنوان شدهاند. در مقابل، منابع ایرانی به رویترز گفتهاند تهران سامانههای پدافند هوایی خود را فعال کرده و برآوردش این است که در صورت حمله، ممکن است آمریکا به یک ضربه کوتاه اما سنگین دست بزند و سپس اسرائیل نیز وارد عمل شود.
تهران همزمان با فرستادن پیشنهاد تازه، هشدار داده است نباید انتظار نتیجه سریع از گفتوگوها داشت. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، روز پنجشنبه نسبت به انتظار برای دستاورد فوری از مذاکرات هشدار داد. یک مقام ارشد سپاه پاسداران نیز گفته است هر حمله تازه آمریکا، حتی اگر محدود باشد، با «ضربات طولانی و دردناک» به مواضع منطقهای آمریکا روبهرو خواهد شد. رسانههای ایران همچنین از قول مجید موسوی، فرمانده نیروی هوافضای سپاه، نقل کردهاند که همان سرنوشتی که برای پایگاههای منطقهای آمریکا رقم خورد، میتواند برای ناوهای جنگی آن نیز تکرار شود.
مسئله هستهای ایران همچنان در قلب اختلافات باقی مانده است. ترامپ بار دیگر گفته است ایران اجازه نخواهد داشت به سلاح هستهای دست یابد، در حالی که تهران تأکید میکند برنامه هستهایاش صرفاً اهداف غیرنظامی دارد. به نوشته گاردین، دو موضوع حلنشده در محور هستهای مذاکرات، توقف احتمالی غنیسازی اورانیوم و تعیین تکلیف ذخایر اورانیوم با غنای بالای ایران است. برخی دیپلماتهای منطقهای گفتهاند امکان توافق بر سر یک دوره تعلیق حدود دهساله وجود دارد و به جای تحویل ذخایر اورانیوم غنیشده به آمریکا، انتقال آن به روسیه نیز به عنوان گزینهای قابل بررسی مطرح شده است؛ گزینهای که هنوز تهران با آن موافقت نکرده است.
پاکستان اکنون به مهمترین کانال ارتباطی میان تهران و واشنگتن تبدیل شده است. پس از آنکه تلاش برای برگزاری دور تازهای از مذاکرات مستقیم در اسلامآباد به نتیجه نرسید، نقش پاکستان از میزبان گفتوگوهای رودررو به پیامرسانی فوری و کمسروصدا میان دو طرف تغییر کرده است. مقامهای پاکستانی میگویند باور دارند هنوز امکان رسیدن به توافق وجود دارد، اما همزمان اذعان دارند که ادامه جنگ فقط مسئلهای منطقهای نیست و با افزایش شدید هزینه انرژی، زندگی میلیونها نفر در جهان، از جمله در خود پاکستان، تحت تأثیر قرار گرفته است.
آنچه این لحظه را حساستر میکند، همزمانی چند بحران است: تنگه هرمز نیمهفلج مانده، قیمت انرژی بالا است، بازارهای مالی از احتمال تداوم جنگ نگراناند، دولت آمریکا زیر فشار مهلت قانونی داخلی قرار دارد، کشورهای اروپایی با احتیاط درباره مشارکت دریایی تصمیم میگیرند و ایران نیز میکوشد از اهرم هرمز برای گرفتن امتیاز در مذاکرات استفاده کند. پیشنهاد تازه تهران میتواند نخستین گام برای شکستن این بنبست باشد؛ اما تا زمانی که واشنگتن بر محدودسازی برنامه هستهای ایران و تهران بر حفظ اهرمهای منطقهای و دریایی خود پافشاری میکنند، راه رسیدن به توافقی پایدار همچنان دشوار و پرخطر خواهد بود.