آتشبس خاورمیانه در آستانه فروریختن؛ تداوم حملات اسرائیل به لبنان و اختلاف بر سر تنگه هرمز
آتشبس دو هفتهای در جنگ ایران، آمریکا و اسرائیل که در واپسین ساعات سهشنبه با میانجیگری پاکستان اعلام شد، از همان نخستین روز با نشانههای جدی فرسایش و اختلاف بر سر مفاد آن روبهرو شده است؛ بهگونهای که تا عصر چهارشنبه، هم روایتهای متضاد از دامنه توافق آشکارتر شد، هم حملات اسرائیل به لبنان شدت گرفت و هم ایران، در واکنش به آنچه «نقض آتشبس» از سوی اسرائیل خوانده شد، عبور نفتکشها از تنگه هرمز را متوقف کرد. بدین ترتیب، توافقی که قرار بود راه را برای کاهش تنش و آغاز گفتوگوهای سیاسی باز کند، تنها ساعاتی پس از اعلام، با خطر فروپاشی مواجه شده است.
یکی از اصلیترین محورهای اختلاف، موضوع لبنان است. ایران و پاکستان، که نقش اصلی را در شکلگیری آتشبس دقیقه نودی ایفا کردند، تأکید کردهاند که لبنان نیز مشمول این توافق است. اما بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، این برداشت را رد کرده و همزمان ارتش اسرائیل سنگینترین موج حملات خود از آغاز جنگ را علیه بیش از یکصد هدف در لبنان آغاز کرده است؛ حملاتی که بنا بر این گزارش، دستکم ۲۵۴ کشته بر جای گذاشته است. دونالد ترامپ نیز پس از ساعاتی سکوت، لبنان را «درگیری جداگانهای» توصیف کرد و گفت این جبهه بخشی از توافق نبوده است. همین تفاوت در تفسیر، از همان آغاز روشن کرد که آتشبس نهتنها شفاف و جامع نیست، بلکه حتی بر سر حدود جغرافیایی آن نیز اجماع وجود ندارد.
در جبهه انرژی نیز اوضاع به همان اندازه مبهم و ناپایدار است. خبرگزاری فارس گزارش داده که نفتکشهای عبوری از تنگه هرمز، در واکنش به «نقض آتشبس» از سوی اسرائیل، متوقف شدهاند. بر اساس توافق، قرار بود ایران در طول دو هفته آتشبس این آبراه راهبردی را بازگشایی کند؛ مسئلهای که پس از اعلام آتشبس، بلافاصله به افت شدید بهای نفت به زیر ۱۰۰ دلار در هر بشکه و جهش بازارهای سهام جهانی انجامید. با این حال، تحولات بعدی نشان داد که این آرامش بسیار شکننده است. صدها نفتکش بارگیریشده که در نتیجه جنگ در خلیج فارس متوقف ماندهاند، هنوز نتوانستهاند حرکت عادی خود را از سر بگیرند. گزارش شده است که این کشتیها همچنان در انتظار تأیید شرکتهای بیمه هستند و علاوه بر آن، با اخلال مستمر در سامانههای ناوبری ماهوارهای خود نیز روبهرو هستند. کاخ سفید گزارشهای رسانههای دولتی ایران درباره بسته شدن دوباره تنگه را «نادرست» خوانده و گفته است ترامپ انتظار دارد این مسیر «فوراً، سریع و ایمن» بازگشایی شود. اما در عمل، ابهام بر سر وضعیت واقعی تنگه هرمز پابرجاست.
در همین حال، امارات متحده عربی مدعی شده است که پس از اعلام آتشبس، پدافند هوایی این کشور ۱۷ موشک بالستیک و ۳۵ پهپاد را که ظاهراً از سوی ایران شلیک شده بودند رهگیری کرده است. همچنین گزارشهایی منتشر شده که ایران ساعاتی پس از اعلام آتشبس، به یک خط لوله نفتی عربستان سعودی که به دریای سرخ منتهی میشود حمله کرده است. سپاه پاسداران نیز روز چهارشنبه اعلام کرد که با موشک و پهپاد چندین هدف در منطقه را مورد حمله قرار داده، از جمله آنچه تأسیسات نفتی شرکتهای آمریکایی در ینبع، بندر و پایانه نفتی عربستان در ساحل دریای سرخ، توصیف شده است. اگر این گزارشها درست باشند، معنایش آن است که حتی پس از اعلام رسمی آتشبس، درگیریهای نظامی نهتنها متوقف نشده، بلکه در برخی جبههها ادامه یافته است.
ابهام فقط به میدان جنگ محدود نمانده و در سطح سیاسی نیز روایتهای متناقضی از متن توافق در گردش است. ترامپ ابتدا پس از اعلام آتشبس، از طرح دهمادهای ایران به عنوان «مبنایی قابل اجرا برای مذاکره» یاد کرده بود و تمرکز خود را بر بازگشایی تنگه هرمز گذاشته بود؛ موضعی که در واشینگتن با شگفتی روبهرو شد، زیرا طرح دهمادهای تهران با اهداف اعلامشده آمریکا فاصله زیادی دارد و شامل به رسمیت شناختن حق غنیسازی اورانیوم، لغو کامل تحریمها، پرداخت غرامت جنگی و نیز طرحی برای کنترل مشترک تنگه هرمز توسط ایران و عمان است. کارولین لیویت، سخنگوی کاخ سفید، روز چهارشنبه این برداشت را بهکلی رد کرد و گفت طرح دهمادهای ایران از ابتدا «غیرجدی، غیرقابل قبول و کاملاً کنار گذاشتهشده» بوده و این تصور که ترامپ «فهرست آرزوهای ایران» را پذیرفته باشد، «کاملاً مضحک» است.
اما چند ساعت بعد، خود ترامپ تصویری کاملاً متفاوت از مفاد توافق ارائه کرد و مدعی شد آتشبس بر پایه یک طرح ۱۵مادهای آمریکایی استوار است که «بسیاری از بندهای آن از پیش مورد توافق قرار گرفتهاند». او تأکید کرد که هیچ غنیسازی اورانیومی در کار نخواهد بود و آمریکا و ایران با یکدیگر برای بیرون آوردن ذخیره ۴۴۰ کیلوگرمی اورانیوم با غنای بالای ایران همکاری خواهند کرد؛ ذخیرهای که به گفته او «غبار هستهای» است و از نظر مقدار، برای ساخت حدود دوازده کلاهک هستهای کفایت میکند. این دو روایت کاملاً متفاوت از سوی واشینگتن، بر ابهامهای موجود افزوده است و نشان میدهد حتی در خود دولت آمریکا نیز تصویری روشن و واحد از آنچه پذیرفته شده وجود ندارد.
از سوی دیگر، ایران نیز دو نسخه متفاوت از تفسیر خود از توافق منتشر کرده است. در نسخه فارسی، حق ایران برای غنیسازی اورانیوم ذکر شده، اما در نسخه انگلیسی چنین بندی وجود ندارد. عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، ضمن تأیید ادعای ترامپ درباره بازگشایی تنگه هرمز در طول دو هفته آتشبس، تصریح کرده است که کشتیها برای عبور امن باید با نیروهای مسلح ایران هماهنگ باشند. طبق این گزارش، ایران پس از حمله آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه، تنگه هرمز را که پیش از جنگ یک آبراه آزاد بود، بست و اکنون برای عبور هر نفتکش دو میلیون دلار عوارض دریافت میکند. آنچه از موضع ایران برمیآید این است که تهران ممکن است عبور کشتیها را آزاد کند، اما این عوارض را حفظ کند و در آینده درآمد حاصل از آن را با عمان، به عنوان شریک در سرپرستی تنگه، تقسیم کند. اگر چنین باشد، این نه فقط به معنای پایان بازگشت به وضع پیش از جنگ نیست، بلکه نشانه تثبیت نقش جدید ایران به عنوان یکی از متولیان مستقیم این گذرگاه حیاتی خواهد بود.
در صحنه دیپلماتیک، قرار است پاکستان روز شنبه میزبان گفتوگوهایی باشد که هدف آن تبدیل آتشبس شکننده فعلی به توافقی پایدارتر است. سخنگوی کاخ سفید اعلام کرده هیئتی آمریکایی به ریاست جیدی ونس، معاون رئیسجمهور، و با حضور استیو ویتکاف و جرد کوشنر، راهی اسلامآباد خواهد شد. انتظار میرود هیئت ایرانی نیز با حضور عباس عراقچی در این گفتوگوها شرکت کند. با این همه، تا عصر چهارشنبه هنوز شکافها میان دو طرف بسیار عمیق به نظر میرسید؛ شکافهایی که به گفته ناظران حتی از فاصله موجود در مذاکرات ۲۶ فوریه ژنو نیز بیشتر است، در حالی که در آن زمان، میانجیهای عمانی و ناظران بریتانیایی از پیشرفتهای قابل توجه سخن گفته بودند. جیدی ونس نیز در سفر خود به مجارستان، وضعیت موجود در خلیج فارس را «آتشبسی شکننده» توصیف کرد و از ایران خواست «با حسن نیت» مذاکره کند.
در واشینگتن، لحن مقامهای نظامی نیز نشان میدهد که آمریکا آتشبس را پایان جنگ تلقی نمیکند. پیت هگست، وزیر دفاع آمریکا، در پنتاگون گفت اگر بر سر ذخیره اورانیوم با غنای بالای ایران توافقی حاصل نشود، نیروهای آمریکایی آن را «از بین خواهند برد». این در حالی است که عملیات برای بیرون آوردن یا نابود کردن این ذخیره، که گفته میشود در مخازنی به اندازه کپسول غواصی و در اعماق شفتهای زیرزمینی در دل کوهها نگهداری میشود، کاری طولانی، پیچیده و بسیار پرخطر خواهد بود. ترامپ در طول پنج هفته جنگ از چنین عملیاتی صرفنظر کرد و در نهایت گفت به این ذخیره اهمیت نمیدهد، زیرا میتوان آن را از طریق ماهواره زیر نظر داشت. ژنرال دن کین، رئیس ستاد مشترک ارتش آمریکا، نیز تأکید کرد که نیروهای آمریکایی همچنان آماده ازسرگیری جنگ هستند و گفت: «آتشبس یک مکث است و نیروهای مشترک همچنان آمادهاند اگر دستور داده شود یا فراخوانده شوند.»
همزمان، مقامهای آمریکایی کوشیدهاند از جنگ تصویری پیروزمندانه ارائه دهند. هگست مدعی شده است که آمریکا و اسرائیل با آخرین موج ۸۰۰ حمله هوایی در شب سهشنبه، «پایه صنعتی ایران را بهطور کامل نابود کردهاند». او همچنین فهرستی از رهبران ایرانی کشتهشده در جنگ، از جمله علی خامنهای، ارائه کرده و بدون ارائه مدرک ادعا کرده است که مجتبی خامنهای نیز زخمی و دچار تغییر چهره شده است. وزیر دفاع آمریکا همچنین گفت ایران «برای این آتشبس التماس کرده بود». در مقابل، مقامهای ایرانی نیز با لحنی مشابه، آتشبس را پیروزی خود توصیف کردهاند. علیاکبر ولایتی، مشاور سیاست خارجی رهبر جمهوری اسلامی، گفته است «آمریکا مجبور شد آتشبس را بپذیرد» و افزوده که ایران در «هندسه جدید قدرت در جهان» نقش «محور قطب اسلامی» را ایفا خواهد کرد.
در سطحی فراتر از جنگ ایران و اسرائیل، این بحران حتی به روابط آمریکا و متحدان غربیاش نیز سرایت کرده است. ترامپ از اینکه چند متحد غربی حاضر به همراهی با جنگ علیه ایران نشدهاند، خشمگین است. کارولین لیویت روز چهارشنبه به خبرنگاران گفت رئیسجمهور آمریکا قرار است ساعاتی بعد، در دیدار با مارک روته، دبیرکل ناتو، موضوع احتمال خروج آمریکا از این پیمان را مطرح کند. او با لحنی تند گفت ناتو در شش هفته گذشته «به مردم آمریکا پشت کرده» و افزود مردم آمریکا هزینه دفاع اروپا را میپردازند. وقتی از او پرسیده شد آیا ترامپ احتمال ترک ناتو را مطرح خواهد کرد یا نه، پاسخ داد این موضوعی است که رئیسجمهور درباره آن بحث کرده و احتمالاً در دیدار با دبیرکل ناتو نیز آن را مطرح خواهد کرد.
در مجموع، آنچه در نخستین روزهای پس از اعلام آتشبس دیده میشود، نه ثبات و کاهش تنش، بلکه مجموعهای از تفسیرهای متضاد، حملات ادامهدار، تهدیدهای متقابل و شکافهای عمیق سیاسی و دیپلماتیک است. آتشبس کنونی بیش از آنکه نشانه پایان جنگ باشد، به وقفهای کوتاه و لرزان میماند که هر لحظه ممکن است زیر فشار میدان نبرد، منافع متضاد طرفها و اختلاف بر سر مفاد توافق، از هم بپاشد.