امید به پایان جنگ در خاورمیانه همزمان با گفتگو بر سر آتشبس در لبنان
با بالا گرفتن نشانههای سیاسی و دیپلماتیک در روز پنجشنبه ۱۶ آوریل ۲۰۲۶، امیدها به پایان یافتن جنگ در خاورمیانه افزایش یافته است؛ جنگی که از هفتهها پیش منطقه را درگیر کرده و بازارهای جهانی انرژی و مالی را نیز به شدت تحت تأثیر قرار داده است. در حالی که فرمانده ارتش پاکستان برای میانجیگری تازه وارد تهران شده، دولت اسرائیل نیز به گفته یک مقام ارشد اسرائیلی، در جلسه کابینه درباره امکان برقراری آتشبس با لبنان گفتوگو کرده است. همزمان دولت دونالد ترامپ نیز با لحنی خوشبینانه از ادامه تماسها سخن گفته و از چشمانداز دستیابی به توافق ابراز رضایت کرده است.
به گزارش رویترز، یکی از مهمترین موانع در دورهای پیشین مذاکرات، مسئله پایان دادن به درگیری در لبنان و همچنین چگونگی برخورد با برنامه هستهای ایران بوده است. اکنون به نظر میرسد این دو پرونده همچنان در مرکز رایزنیها قرار دارند. سخنگوی کاخ سفید، کارولین لیویت، روز چهارشنبه اعلام کرد گفتوگوهایی که با میانجیگری پاکستان جریان دارد «سازنده» و «در حال پیشرفت» است. او در عین حال گزارشهایی را که از درخواست رسمی آمریکا برای تمدید آتشبس دو هفتهای مورد توافق دو طرف در ۸ آوریل خبر میداد، رد کرد. لیویت گفت هنوز برگزاری دور تازه مذاکرات حضوری قطعی نشده، اما به احتمال زیاد این گفتوگوها بار دیگر در پاکستان انجام خواهد شد.
ارتش پاکستان نیز تأیید کرده است عاصم منیر، فرمانده ارتش این کشور، وارد تهران شده است. یک منبع ارشد ایرانی به رویترز گفته که او در پی آن است که «فاصلهها را کمتر کند» و دو طرف را به توافق نزدیکتر سازد. عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، نیز با انتشار پیامی در شبکه ایکس از حضور منیر استقبال کرد و نوشت تهران به «تقویت صلح و ثبات در منطقه» متعهد است.
دور قبلی مذاکرات در پایان هفته گذشته بدون دستیابی به توافق پایان یافت. این گفتوگوها در شرایطی دنبال میشود که جنگی که در ۲۸ فوریه با اقدام دونالد ترامپ و همراهی اسرائیل آغاز شد، به حملات ایران علیه همسایگان عرب خلیج فارس و نیز شعلهور شدن دوباره درگیری میان اسرائیل و حزبالله انجامید. در این جنگ هزاران نفر کشته شدهاند که بخش عمده آنان در ایران و لبنان بودهاند. همزمان جهش هزینههای انرژی، سرمایهگذاران و تصمیمگیران اقتصادی را در سراسر جهان نگران کرده است.
با این همه، بازارهای مالی در روزهای اخیر به نشانه خوشبینی نسبت به پایان سریعتر درگیریها واکنش مثبت نشان دادهاند. شاخصهای والاستریت روز چهارشنبه به رکوردهای تازهای رسیدند و بهای نفت نیز تا حدی آرام گرفت. با این حال، برخی تحلیلگران همچنان با احتیاط به این روند نگاه میکنند.
در عرصه اقتصادی، واشنگتن همزمان فشارها بر تهران را ادامه میدهد. اسکات بسنت، وزیر خزانهداری آمریکا، پیشبینی کرده خرید نفت ایران از سوی چین متوقف یا دستکم دچار وقفه شود، زیرا آمریکا محاصره کشتیهایی را که به بنادر ایران رفتوآمد میکنند دنبال میکند. او همچنین هشدار داده است که واشنگتن ممکن است علیه کشورهایی که نفت خام ایران را خریداری کنند تحریمهای ثانویه اعمال کند. به گفته او، وزارت خزانهداری آمریکا به دو بانک چینی هشدار داده که اگر پردازش پول ایران را ادامه دهند با تحریم روبهرو خواهند شد، هرچند نام این بانکها اعلام نشده است. چین پیش از این بیش از ۸۰ درصد نفت صادراتی ایران را خریداری میکرد.
دونالد ترامپ نیز روز چهارشنبه مدعی شد به شی جینپینگ، رئیسجمهور چین، گفته است به ایران سلاح ندهد و افزوده که شی نیز گفته چنین کاری نخواهد کرد. او همچنین مدعی شد چین از این که او در حال «بازگشایی دائمی» تنگه هرمز است، بسیار خرسند است. ترامپ در شبکههای اجتماعی نوشت که این کار را «برای آنها و برای جهان» انجام میدهد و با لحن همیشگی خود افزود که رئیسجمهور چین «چند هفته دیگر وقتی به آنجا برسم، مرا محکم در آغوش خواهد گرفت».
جنگ جاری عملاً باعث شده ایران عبور و مرور از تنگه هرمز، که یکی از شریانهای اصلی انتقال نفت و گاز جهان است، برای کشتیهایی غیر از شناورهای خود محدود کند. این وضعیت صادرات انرژی از خلیج فارس را به شدت کاهش داده و کشورهای واردکننده را به تکاپو برای یافتن منابع جایگزین واداشته است. ارتش آمریکا اعلام کرده که در ۴۸ ساعت نخست محاصره کشتیهایی که وارد یا خارج بنادر ایران میشوند، هیچ شناوری نتوانسته از نیروهای آمریکایی عبور کند و ۹ کشتی نیز با دستور نیروهای آمریکایی مسیر خود را تغییر داده و به سوی بنادر یا آبهای ساحلی ایران بازگشتهاند.
در مقابل، خبرگزاری فارس گزارش داده است که یک ابرنفتکش ایرانی که مشمول تحریمهای آمریکا بوده، با وجود محاصره از تنگه عبور کرده و به سوی بندر امام خمینی حرکت کرده است، هرچند جزئیات بیشتری درباره این سفر منتشر نشده است. فرماندهی مشترک نیروهای مسلح ایران نیز هشدار داده است که اگر محاصره آمریکا ادامه پیدا کند، تهران جریان تجارت در خلیج فارس، دریای عمان و دریای سرخ را متوقف خواهد کرد؛ آبراهی که به کانال سوئز متصل میشود و از مسیرهای کلیدی تجارت جهانی به شمار میرود.
در همین حال، یک منبع آگاه از پیشنهادهای ایران به رویترز گفته است تهران ممکن است در چارچوب یک توافق برای جلوگیری از ازسرگیری جنگ، اجازه دهد کشتیها از بخش عمانی تنگه هرمز آزادانه و بدون خطر حمله عبور کنند. این نکته نشان میدهد که موضوع تردد دریایی و امنیت انرژی اکنون به یکی از عناصر اصلی بسته احتمالی توافق بدل شده است.
پرونده هستهای همچنان یکی از پیچیدهترین گرههای مذاکرات است. بر اساس اطلاعات منابع آگاه، آمریکا پیشنهاد کرده است ایران برای ۲۰ سال همه فعالیتهای هستهای خود را متوقف کند؛ پیشنهادی که نسبت به درخواستهای پیشین واشنگتن برای توقف دائمی، نوعی عقبنشینی به شمار میرود. در برابر، تهران توقفی سه تا پنج ساله را مطرح کرده است. آمریکا همچنین خواهان خارج شدن هرگونه مواد هستهای غنیشده از ایران است، در حالی که تهران بر لغو تحریمهای بینالمللی علیه خود پافشاری میکند.
یکی از منابع درگیر در مذاکرات گفته است تماسهای غیرعلنی در روزهای اخیر به کاهش فاصله میان دو طرف کمک کرده و آنان را به توافقی نزدیکتر کرده است؛ توافقی که ممکن است در دور جدید گفتوگوها به طور رسمی مطرح شود. در مجموع، هرچند هنوز موانع اصلی از میان نرفته، اما تحرکات تازه دیپلماتیک، بررسی آتشبس در لبنان، و تعدیل نسبی مواضع دو طرف، فضایی را پدید آورده است که در آن برای نخستین بار پس از هفتهها جنگ، پایان درگیری دیگر صرفاً یک احتمال دور از دسترس به نظر نمیرسد.