سقوط جنگنده آمریکایی در جنوب ایران
در نخستین مورد تاییدشده از سقوط یک هواپیمای سرنشیندار آمریکایی در داخل خاک ایران از زمان آغاز جنگ کنونی، یک جنگنده آمریکایی روز جمعه در جنوب ایران سقوط کرد؛ حادثهای که بلافاصله به آغاز یک عملیات گسترده و پرخطر جستوجو و نجات انجامید. مقامهای آمریکایی گفتهاند یکی از دو خدمه هواپیما پیدا و نجات داده شده، اما تلاشها برای یافتن خدمه دوم همچنان ادامه دارد. وضعیت فرد نجاتیافته نیز هنوز روشن نیست.
به گفته مقامهای آمریکایی، هنوز مشخص نشده است که این جنگنده در اثر آتش پدافند ایران سرنگون شده یا نقص فنی و سانحه در این حادثه نقش داشته است. با این حال، اهمیت ماجرا از آنجا ناشی میشود که برای نخستین بار در طول یک ماه جنگ، یک هواپیمای سرنشیندار آمریکایی در قلمرو ایران سقوط کرده است؛ رخدادی که میتواند هم در میدان نظامی و هم در عرصه سیاسی برای واشنگتن پیامدهای مهمی داشته باشد.
بر اساس ارزیابی مقامها و همچنین تصاویر لاشهای که رسانههای دولتی ایران منتشر کردهاند، هواپیمای ساقطشده بهاحتمال زیاد یک جنگنده اف-۱۵ نیروی هوایی آمریکا بوده است؛ جنگندهای دونفره که با یک خلبان و یک افسر سامانههای تسلیحاتی پرواز میکند. پنتاگون تا لحظه انتشار این گزارش به درخواستها برای اظهار نظر پاسخ نداده است.
این حادثه در شرایطی رخ داده که دونالد ترامپ همزمان با افزایش مخالفتها با جنگ ایران، زیر فشار سیاسی فزایندهای قرار دارد؛ مخالفتی که فقط به منتقدان سنتی او محدود نیست و بخشی از حامیان خودش را نیز در بر گرفته است. بسیاری از این حامیان، ترامپ را در دوره دوم ریاستجمهوری با این انتظار برگزیده بودند که آمریکا را از درگیریهای پرهزینه نظامی دور نگه دارد. او این هفته در یک سخنرانی تلویزیونی کوشید از تصمیم خود برای آغاز جنگ دفاع کند و در عین حال مدعی شد که عملیات نظامی «به مراحل پایانی نزدیک میشود»، اما سقوط این جنگنده میتواند این روایت را با دشواری بیشتری روبهرو کند.
خبرگزاری تسنیم، نزدیک به سپاه پاسداران، اعلام کرده است که این هواپیما با آتش پدافند هوایی سپاه سرنگون شده است. این رسانه نوشته جنگنده منهدم شده و تنها به یک خلبان اشاره کرده که به گفته آن، با خروج اضطراری در داخل کشور فرود آمده است. با این حال، در متن گزارش تأکید شده که مقامهای ایرانی در هفتههای گذشته بارها ادعاهایی تأییدنشده درباره سرنگون کردن هواپیماهای آمریکایی یا انهدام آنها روی زمین مطرح کردهاند. سپاه پاسداران روز جمعه همچنین مدعی شد یک جنگنده اف-۳۵ را نیز با سامانه پدافندی جدید نیروی هوافضای خود در آسمان مرکز ایران منهدم کرده است؛ ادعایی که هنوز تأیید مستقلی برای آن وجود ندارد.
عملیات جستوجو و نجات رزمی، از پرخطرترین مأموریتهای ارتش آمریکاست. نیروهای پروازی و تیمهای بازیابی در چنین شرایطی همواره در آمادهباش قرار دارند و بهمحض وقوع سانحه، وارد فضایی آشفته، سریعالتغییر و بسیار خطرناک میشوند. در این عملیاتها، با وجود پشتیبانی یگانهای رزمی، بالگردها و هواپیماهای امدادی به دلیل پرواز در ارتفاع پایین و نیاز به اتکا به پوشش هوایی دیگر جنگندهها، بهشدت در معرض آتش دشمن قرار دارند.
جیمز اسلیف، ژنرال بازنشسته و فرمانده پیشین فرماندهی عملیات ویژه نیروی هوایی آمریکا، گفته است این مأموریتها «بسیار پرخطر» هستند و هرچه خدمه ساقطشده مدت بیشتری روی زمین بمانند، امکان نجات امن آنها کاهش مییابد. او تأکید کرده است که این تیمها معمولاً با اطلاعاتی ناقص و در حالی وارد عمل میشوند که زمان علیه آنهاست، زیرا اگر خدمه ساقطشده به اسارت درآیند، میتوانند به ابزار تبلیغاتی علیه آمریکا تبدیل شوند.
در همین زمینه، ویدئویی که روزنامه واشنگتنپست آن را راستیآزمایی کرده، یک هواپیمای سوخترسان سی-۱۳۰ را نشان میدهد که در ارتفاع پایین در آسمان ایران پرواز میکند و حدود ۹۰ مایل در شرق مرز عراق قرار دارد. در این ویدئو، این هواپیما در حال سوخترسانی به دو بالگرد اچاچ-۶۰جی دیده میشود؛ بالگردهایی که برای عملیات جستوجو و نجات رزمی تخصص دارند. مارک کانسیان، مشاور ارشد مرکز مطالعات راهبردی و بینالمللی، گفته است همین پرواز در ارتفاع پایین و سرعت کم نشان میدهد که نیروهای آمریکایی برای نجات خدمه خود حاضر به پذیرش سطح بالایی از خطر شدهاند.
این حادثه در عین حال با ادعاهای مکرر ترامپ درباره برتری کامل هوایی آمریکا بر فراز ایران نیز در تناقض قرار گرفته است. او در سخنرانی چهارشنبهشب خود گفته بود ایران دیگر «هیچ تجهیزات ضدهوایی» ندارد، رادارهایش «صددرصد نابود شدهاند» و نیروهای آمریکایی در میدان نظامی «توقفناپذیر» هستند. ترامپ همچنین بارها مدعی شده بود که ذخایر موشکی و پرتابگرهای ایران کاملاً منهدم شدهاند، اما حملات موشکی و پهپادی ایران، هرچند با شدتی کمتر از روزهای نخست جنگ، همچنان علیه مواضع و متحدان آمریکا در منطقه ادامه دارد.
تنها چند ساعت پس از آنکه ترامپ اعلام کرده بود جنگ به مراحل پایانی نزدیک شده، هواپیماهای آمریکایی یک پل مهم در نزدیکی تهران را منهدم کردند. او سپس در پیامی در شبکههای اجتماعی نوشت که ارتش آمریکا «هنوز حتی نابودی آنچه باقی مانده را آغاز نکرده» و وعده داد که نیروگاههای برق نیز هدف قرار خواهند گرفت. اندکی بعد، سپاه پاسداران اعلام کرد «شمار زیادی» موشک بالستیک، موشک کروز و پهپادهای انتحاری را به سوی پایگاههای آمریکا در امارات متحده عربی شلیک کرده است.
بر اساس آمارهای علنی، تاکنون در جریان عملیات «خشم حماسی» ــ نامی که دولت ترامپ بر جنگ علیه ایران گذاشته ــ ۱۳ نظامی آمریکایی کشته شدهاند. هفت نفر از آنان در نتیجه آتش دشمن جان باختهاند و شش نفر دیگر در سقوط یک هواپیما در عراق کشته شدهاند. نزدیک به ۳۷۰ نفر دیگر نیز در طول جنگ زخمی شدهاند.
سقوط روز جمعه همچنین چهارمین مورد از نابودی یک جنگنده اف-۱۵ از زمان آغاز جنگ است. در اوایل مارس، نیروهای کویتی بهاشتباه سه فروند از این جنگندهها را هدف قرار دادند که در آن حادثه هر شش خدمه با خروج اضطراری نجات یافتند.
حادثه تازه، صرفنظر از نتیجه نهایی عملیات جستوجو، نشانهای مهم از شکنندگی ادعای کنترل کامل آمریکا بر آسمان ایران است و میتواند هم بر محاسبات میدانی و هم بر موقعیت سیاسی ترامپ در داخل آمریکا اثر بگذارد؛ بهویژه در زمانی که کاخ سفید میکوشد جنگی طولانی، پرهزینه و رو به گسترش را در افکار عمومی بهعنوان عملیاتی نزدیک به پایان معرفی کند.