به تازگی تلاشی آغاز شده است تا تصویری غیرواقعی از دلایل اصلی مشکلات آبی کشور به مردم عرضه شود. نمادها یا سنبلهای این تلاش، «هندوانه» و «کولر آبی» هستند. تولید و صادرات محصولات کشاورزی با نماد «هندوانه»، ذینفعان خاص دارد. اما ذینفعان «کولرهای آبی» شهروندان عادی و مردم کوچه و بازار هستند که گزینه ارزانتری برای سرمایش ندارند.[۱]
واقع ماجرا از این قرار است که حدود ۹۰ درصد منابع آبی کشور صرف کشاورزی میشود و سهم کشاورزی در تولید ناخالص داخلی (GDP) نیز حدود ۱۰ درصد است. به زبان ساده، ۹۰ درصد منابع آبی کشور، صرف یک فعالیت اقتصادی کمارزش به نام کشاورزی میشود.
از منظر سیاستگذار، هدف از تداوم این رویه غیر اقتصادی، تامین امنیت غذایی کشور است. در واقع به همین سبب نیز، آب به عنوان اصلیترین نهاده کشاورزی، تقریبا به صورت رایگان (حدود ۱ تا ۳ درصد ارزش محصول) در اختیار بخش کشاورزی قرار میگیرد.
بخشی از اراضی کشاورزی و باغات و غیره در ایران، جزو املاک دولتی (مانند کشت و صنعت نیشکر هفت تپه) و انفال (مانند شرکتهای کشت و صنعت وابسته به آستان قدس، بنیاد مستضعفان و …) هستند و مابقی اراضی و باغات، به خردهمالکان تعلق دارد. هر سه گروه، یعنی دولت، انفال و خردهماکان، بخشی از محصولات تولیدی خودشان یا محصولات تولیدی همدیگر را به خارج از کشور صادر میکنند.
آب و انرژی نهفته در محصولات کشاورزی، تقریبا رایگان در اختیار بخش کشاورزی قرار گرفته است و صادرات محصولات کشاورزی، به منزله صادرات آب و انرژی نهفته در آنهاست. یعنی به رغم وجود بحران عظیم آبی و بحران عظیم انرژی در سرتاسر کشور، آب و انرژی نهفته در محصولات کشاورزی، به خارج از کشور صادر میشود و سود حاصل از این صادرات، نصیب ذینفعان مزبور میشود.
هندوانه، مربا، انواع میوه، سیبزمینی، پرتقال، تخم خوراکی پرندگان، جو دوسر، گوجهفرنگی زراعی و گلخانهای، رب گوجهفرنگی، پنیر، کشمش، بادامزمینی و غیره، از جمله محصولات صادراتی به شمار میروند.
فعالیت بخش کشاورزی، حتا در استان تهران که عظیمترین بحران آبی تاریخ حیاتاش را سپری میکند، بیوقفه در جریان است و سهم قابل تاملی از کشاورزی کل کشور را به خود اختصاص میدهد.
از ۱۰ درصد باقیمانده منابع آبی، حدود ۵ درصد مربوط به مصرف شهروندان (اعم از شرب و بهداشتی) و حدود 5 درصد مربوط به بخش صنعت و غیره است. (حدود ۶۵ درصد از آب شرب و بهداشتی از مجرای فاضلاب، دوباره بازیافت میشوند)
در بخش مصرف شهروندان (اعم از شرب و بهداشتی) هم هدررفت آب زیاد است. مثلا هدررفت آب در کولرهای آبی بسیار زیاد است. اما مصرفکنندگان کولرهای آبی عامه مردم هستند که گزینه ارزانتری برای سرمایش ندارند. بهعلاوه، همچنانکه گفته شد، سهم بخش شرب و بهداشتی در کل، بسیار ناچیز (حدود ۶ درصد) است.
اکنون قادریم تا درک روشنتری از دو نماد «هندوانه» و «کولر آبی» داشته باشیم. «هندوانه» و «کولر آبی» سمبلهای مصرف دو گروه متفاوت از ذینفعان هستند. کولر آبی «وکیل مدافع» ندارد. اما محصولات کشاورزی صادراتی، از جمله هندوانه صادراتی، وکیل مدافعانی دارد. وکیل مدافعانی که زیر باد کولر گازی، در مقابل دوربین فیلمبرداری ظاهر میشوند و با اعداد ارقام ثابت میکنند که مقصران اصلی بحران آبی در کشور، «عوام» و کولرهایشان هستند.
بنابراین با تبرئه «نظام حکمرانی آب» و محکوم کردن «عوام» و «کولرهای آبیشان»، کسب و کار پررونق کشاورزی میتواند همچنان ادامه پیدا کند.
۱۲ مرداد ماه ۱۴۰۴ / ۴ آگوست ۲۰۲۵