پس از نزدیک به سه هفته درگیریهای پراکنده اما پرهزینه در شمال و شمالشرق سوریه، دولت دمشق و نیروهای دموکراتیک سوریه (قسد) سرانجام در اواخر ژانویه به توافقی دست یافتند که هدف اعلامی آن «توقف خونریزی»، تثبیت آتشبس و آغاز روندی مرحلهای برای ادغام ساختارهای نظامی، امنیتی و اداری مناطق تحت کنترل کردها در چارچوب دولت مرکزی سوریه است. توافقی که نهتنها موازنه قدرت در روژاوا را دستخوش تغییر کرده، بلکه واکنش بازیگران منطقهای از آنکارا تا واشنگتن و پاریس را نیز به دنبال داشته است.
این توافق که با میانجیگری بینالمللی و نقش فعال ایالات متحده و فرانسه حاصل شد، نخستین چارچوب رسمی پس از سقوط حکومت بشار اسد در دسامبر ۲۰۲۴ است که بهطور مستقیم به سرنوشت اداره خودگردان شمال و شرق سوریه (DAANES) میپردازد؛ نهادی که از زمان جنگ با داعش، عملاً بهعنوان ساختار حکمرانی کردها در این منطقه عمل کرده است.
آتشبس و چارچوب کلی توافق
الهام احمد، مسئول روابط خارجی اداره خودگردان شمال و شرق سوریه، روز جمعه اعلام کرد که این توافق با هدف «متوقف کردن خونریزی» و دستیابی به «آتشبس دائمی» امضا شده و ابعاد گستردهای در حوزههای نظامی، امنیتی و اداری دارد. او تأکید کرد که توافق، نتیجه فشارهای میدانی و سیاسی همزمان بوده و قرار است به تثبیت شرایط امنیتی در استانهای حسکه، رقه، دیرالزور و بخشهایی از حلب منجر شود.
در بیانیههای رسمی دو طرف، توافق بهعنوان یک «چارچوب جامع» توصیف شده است که اجرای آن بهصورت مرحلهای انجام خواهد شد. بر اساس این چارچوب، نیروها از خطوط تماس عقبنشینی میکنند، آتشبس برقرار میشود و کمیتههای مشترک برای مدیریت روند ادغام تشکیل خواهد شد.
تداوم مدیران محلی؛ امتیاز کلیدی قسد
یکی از مهمترین بندهای توافق، که بارها از سوی رهبران قسد تکرار شده، حفظ جایگاه مدیران و کارکنان اداره خودگردان است. مظلوم عبدی، فرمانده کل نیروهای دموکراتیک سوریه، در سخنانی در حسکه اعلام کرد که در متن توافق «بهطور صریح» قید شده است مدیران و کارکنان نهادهای اداره خودگردان بدون عزل یا کاهش نیرو در سمتهای خود باقی میمانند.
عبدی گفت: «در توافق نوشتهایم که مدیران و مسئولان اداره خودگردان در جایگاههای خود باقی میمانند.» او این بند را تضمینی برای جلوگیری از فروپاشی اداری و اجتماعی در شمالشرق سوریه دانست؛ منطقهای که طی سالهای جنگ، بهشدت به شبکه گسترده کارکنان محلی وابسته بوده است.
بر اساس توضیحات عبدی، نهادهای اداره خودگردان بهتدریج به «ادارات» یا «مدیریتها»ی زیرمجموعه دولت دمشق تبدیل خواهند شد. برای این منظور، کمیتهای مشترک متشکل از رئیس مشترک اقلیم جزیره، استاندار منصوب دولت سوریه و نمایندگان دیگر از دمشق تشکیل شده تا درباره نحوه انتقال اختیارات، بودجه و ساختار اداری مذاکره کند.
حضور دولت مرکزی؛ اما با چهره محلی
الهام احمد در توضیح جنبههای امنیتی توافق اعلام کرد که نیروهای آسایش، وابسته به اداره خودگردان، در مواضع خود باقی خواهند ماند و هیچ نیروی خارجی جایگزین آنها نخواهد شد. در عین حال، نیروهایی از وزارت کشور سوریه وارد مراکز شهرهای حسکه و قامشلی خواهند شد، اما مسئولان امنیتی این مناطق «از میان ساکنان بومی» انتخاب میشوند.
این بند از توافق، تلاشی برای ایجاد توازن میان خواست دمشق برای اعمال حاکمیت و نگرانی قسد از ورود نیروهای امنیتی غیرمحلی ارزیابی میشود. دولت سوریه نیز در بیانیهای که از سوی حمزه مصطفی، وزیر اطلاعرسانی، منتشر شد، ورود نیروهای امنیتی به مراکز شهری را اقدامی در راستای «تقویت ثبات» توصیف کرد.
گذرگاه سمالکا؛ شریان حیاتی روژاوا
یکی از نقاط حساس مذاکرات، گذرگاه مرزی سمالکا در مرز اقلیم کردستان عراق بود؛ تنها مسیر رسمی ارتباطی روژاوا با خارج از سوریه. مظلوم عبدی اعلام کرد که این گذرگاه «به روال قبل» به فعالیت خود ادامه خواهد داد و مدیران، کارکنان و نیروهای امنیتی آن تغییر نخواهند کرد.
او افزود: «دولت سوریه تنها برخی وظایف حاکمیتی مانند نظارت بر بررسی گذرنامهها را بر عهده خواهد گرفت.» این اظهارات در حالی مطرح شد که مقامهای امنیتی دمشق پیشتر از بازگشت کامل سمالکا به کنترل دولت مرکزی سخن گفته بودند.
سمالکا از زمان فروپاشی حکومت اسد به شریان حیاتی کمکرسانی به شمالشرق سوریه تبدیل شده است. در جریان درگیریهای اخیر، صدها کامیون حامل مواد غذایی، سوخت و کمکهای پزشکی از طریق این گذرگاه وارد مناطق تحت کنترل قسد شد؛ مناطقی که در مقاطعی عملاً در محاصره قرار داشتند.
ادغام نظامی؛ لشکرها و تیپها
در حوزه نظامی، توافق دمشق–قسد شامل بازسازماندهی نیروهای دموکراتیک سوریه تحت یک فرماندهی واحد است. مظلوم عبدی اعلام کرد که یک لشکر متشکل از سه تیپ از نیروهای قسد تشکیل خواهد شد: یک تیپ در حسکه، یک تیپ در قامشلی و یک تیپ در دیرک (المالکیه).
الهام احمد نیز از تشکیل چهار تیپ جدید سخن گفت که سه تیپ آن در استان حسکه و یک تیپ در شهر کوبانی (عینالعرب) مستقر خواهند شد. بر اساس متن توافق، یک تیپ ویژه برای کوبانی در قالب لشکری وابسته به استان حلب فعالیت خواهد کرد.
تحویل رمیلان؛ ضربه اقتصادی قسد
همزمان با اعلام جزئیات توافق، دولت موقت سوریه کنترل میدان نفتی رمیلان — دومین میدان نفتی بزرگ کشور — را از نیروهای دموکراتیک سوریه تحویل گرفت. این میدان، با حدود هزار و ۳۰۰ چاه نفت و ذخایر قابلتوجه گاز، یکی از مهمترین منابع درآمدی شمالشرق سوریه به شمار میرفت.
پیش از این، ارتش آمریکا چندین پایگاه در نزدیکی رمیلان داشت و حفاظت از چاههای نفت را دلیل حضور خود اعلام میکرد. رمیلان طی سالها به نقطه اصطکاک میان آمریکا، روسیه، ترکیه و دمشق تبدیل شده بود. بسیاری از ناظران معتقدند فروش نفت این منطقه — چه در بازار داخلی سوریه و چه از طریق صادرات غیررسمی — منبع اصلی تأمین مالی ساختار نظامی و اداری قسد بوده است؛ موضوعی که تحویل آن به دولت دمشق را به یک «برد راهبردی» برای دولت موقت سوریه تبدیل میکند.
واکنش آنکارا؛ پیوند سوریه و پرونده پکک
توافق دمشق و قسد با واکنش سریع ترکیه روبهرو شد. رجب طیب اردوغان، رئیسجمهوری ترکیه، اعلام کرد که این توافق میتواند به کاهش فشارها بر روند صلح میان دولت ترکیه و حزب کارگران کردستان (پکک) کمک کند.
اردوغان در گفتوگو با خبرنگاران، در مسیر بازگشت از سفر به عربستان و مصر، گفت پایبندی قسد به توافق «فضای صلح در سوریه را تقویت خواهد کرد». ترکیه که از چند ماه پیش وارد گفتوگوهای جدید با پکک شده، همزمان بر لزوم خلع سلاح و انحلال ساختار نظامی قسد تأکید دارد؛ ساختاری که آنکارا آن را امتداد پکک میداند.
حقوق فرهنگی و شهروندی؛ امتیازهای سیاسی دمشق
این توافق پس از فرمان ریاستجمهوری احمد الشرع صادر شد؛ فرمانی که به رسمیت شناختن حقوق زبانی و فرهنگی کردها و بازگرداندن تابعیت به کردهایی را شامل میشود که پس از سرشماری سال ۱۹۶۲ از شهروندی سوریه محروم شده بودند. همچنین در متن توافق بر «حفظ شخصیت متمایز مناطق کردنشین» تأکید شده است؛ عبارتی که تفسیرهای متفاوتی از آن وجود دارد.
الهام احمد همچنین اعلام کرد که تمامی مدارک تحصیلی صادرشده به زبان کردی به رسمیت شناخته خواهد شد؛ موضوعی که سالها یکی از مطالبات اصلی اداره خودگردان بوده است.
در کوبانی؛ محاصره ادامه دارد
با وجود توافق ها، وضعیت میدانی کوبانی همچنان بحرانی است. نزدیک به دو هفته پس از امضای توافق، این شهر در محاصره شدید انسانی قرار دارد و ساکنان از کمبود غذا، آب، برق، سوخت و اقلام پزشکی خبر میدهند. سیاستمداران محلی هشدار دادهاند که ادامه این وضعیت میتواند به «فاجعه انسانی» منجر شود.
احمد محمود، رئیس مشترک هیئت بهداشت کوبانی، روز سهشنبه ۲۱ بهمن / ۱۰ فوریه به خبرگزاری کُردی رووداو گفت صدها نفر از ساکنان این شهر بهدلیل آلودگی آب آشامیدنی بیمار شدهاند و ذخایر دارویی با سرعت در حال اتمام است. او افزود: «داروهای موجود حداکثر برای یک هفته دیگر پاسخگوی بیماران خواهد بود.»
بر اساس اعلام هیئت بهداشت کوبانی، در حال حاضر پنج بیمارستان در داخل شهر فعال هستند؛ سه بیمارستان دولتی و دو مرکز خصوصی. با این حال، افزایش شمار آوارگان فشار شدیدی بر این مراکز وارد کرده است. محمود همچنین گفت پنج مرکز درمانی در روستاهای اطراف وجود دارد، اما این مراکز «تحت کنترل نیروهای دولت موقت بوده و در حال حاضر هیچ خدماتی ارائه نمیدهند».
بیش از ۱۰ روز از امضای توافق میان “نیروهای دموکراتیک سوریه” و دولت دمشق گذشته، اما در کوبانی تنها آتشبس اجرا شده و محاصره همچنان برقرار است.
آینده نامعلوم یک پروژه
سخنان رهبران قسد نشان میدهد که اداره خودگردان شمال و شرق سوریه در حال گذار از یک ساختار سیاسی شبهمستقل به نهادی اداری در چارچوب دولت مرکزی است. تأکید مکرر بر حفظ اشتغال کارکنان، از سوی برخی ناظران بهعنوان امتیازی معیشتی از سوی دمشق برای جلوگیری از نارضایتی گسترده در شمالشرق سوریه تعبیر میشود.
در مقابل، تحویل میادین نفتی، فرودگاه قامشلی و پذیرش ادغام نظامی، نشانههایی از عقبنشینی عملی قسد از مؤلفههای اصلی قدرت حاکمیتی خود تلقی میشود. اینکه این معامله — امنیت شغلی در برابر واگذاری قدرت سیاسی — تا چه حد پایدار خواهد بود، پرسشی است که پاسخ آن به اجرای بندهای توافق و توازن نیروها در ماههای آینده گره خورده است.
آنچه فعلاً روشن است اینکه توافق دمشق و قسد، معادله قدرت در شمالشرق سوریه را وارد مرحلهای تازه کرده؛ مرحلهای که میتواند یا به تثبیت نسبی پساجنگ منجر شود یا به بازتولید تنشها، اینبار در قالبی اداری و سیاسی.
*ترجمه و تنظیم گزارش: شبنم آذری