تهدید ترامپ به نابودی تمدن ایران؛ اجماع جهانی علیه «جنایت جنگی»، زنجیرههای انسانی در دفاع از زیرساختهای ایران
تهدید صریح دونالد ترامپ به بمباران زیرساختهای حیاتی ایران، از نیروگاههای برق تا پلها، خطوط راهآهن و شبکههای ارتباطی، فقط نشانهای از تشدید تنش نیست؛ این تهدید در داخل کشور و در سطح جهانی واکنش گستردهای برانگیخته است. از نهادهای بینالمللی تا سازمانهای حقوق بشری، یک جمعبندی روشن وجود دارد: هدف قرار دادن زیرساختهایی که زندگی غیرنظامیان به آنها وابسته است، عبور از مرزهای حقوق جنگ و مصداق جنایت جنگی است.
در داخل ایران، این تهدید واکنشی کمسابقه برانگیخته است. گزارشها از تشکیل زنجیرههای انسانی در اطراف نیروگاهها، بر روی پلها، در مسیرهای راهآهن، مقابل بیمارستانها، دانشگاهها و مراکز صنعتی غیرنظامی حکایت دارد—تلاشی مدنی برای محافظت از آنچه مستقیماً با بقا و زندگی روزمره پیوند دارد.
خط قرمز حقوق بینالملل: «اشیای ضروری برای بقا» هدف نیستند
در چارچوب حقوق بینالملل بشردوستانه، تمایز میان اهداف نظامی و غیرنظامی یک اصل بنیادین است. زیرساختهای حیاتی—بهویژه تأسیسات تولید و توزیع برق، شبکههای آب، حملونقل و خدمات درمانی—در صورتی که کارکرد مستقیم نظامی نداشته باشند، از حمایت ویژه برخوردارند.
کمیته بینالمللی صلیب سرخ در تفسیر رسمی این قواعد تأکید میکند:
«اشیایی که برای بقای جمعیت غیرنظامی ضروری هستند، نباید هدف حمله قرار گیرند.»
این تعریف، دقیقاً همان دسته از زیرساختهایی را در بر میگیرد که در تهدید اخیر نام برده شدهاند.
سازمان ملل: حمله به زیرساختهای حیاتی، نقض حقوق جنگ
موضع سازمان ملل متحد در قبال اینگونه تهدیدها روشن است. آنتونیو گوترش در واکنش به حملات مشابه در جنگهای اخیر تصریح کرده است:
«حملات به زیرساختهای غیرنظامی که مردم برای بقا به آنها وابستهاند، ناقض حقوق بشردوستانه بینالمللی است.»
همزمان، او در ارتباط با بحران جاری نیز خواستار «پرهیز از هرگونه اقدام تشدیدکننده» شده است—درخواستی که در عمل، شامل پرهیز از هدف قرار دادن همین زیرساختها میشود.
سخنگوی دبیرکل سازمان ملل، روز دوشنبه در نیویورک اعلام کرد که حمله به نیروگاهها و دیگر زیرساختهای غیرنظامی نقض قوانین بین المللی است.
وی افزود حتی اگر برخی زیرساختهای غیرنظامی بهعنوان اهداف نظامی طبقهبندی شوند، حقوق بشردوستانه بینالمللی همچنان اجازه انجام چنین حملاتی را در صورتی که خسارات بیشازحدی به غیرنظامیان وارد شود، نمی دهد.
نهادهای حقوق بشری: تعریف صریح یک مرز
عفو بینالملل در ارزیابی خود از حمله به زیرساختهای حیاتی، بدون ابهام میگوید:
«حمله عامدانه به زیرساختهای غیرنظامی مانند نیروگاهها ممنوع است و میتواند مصداق جنایت جنگی باشد.»
در همین راستا، دیدهبان حقوق بشر هشدار میدهد:
«حملاتی که بهطور قابل پیشبینی موجب محرومیت گسترده غیرنظامیان از خدمات حیاتی شود، نقض قوانین جنگ است.»
در این چارچوب، دیگر بحث بر سر تفسیرهای متعارض نیست؛ بلکه بر سر انطباق یک تهدید مشخص با یک قاعده تثبیتشده است.
اروپا و دیگر قدرتها: حفاظت از غیرنظامیان، یک اصل غیرقابل مذاکره
در مواضع رسمی اتحادیه اروپا نیز بر حفاظت از غیرنظامیان و زیرساختهای حیاتی تأکید شده است. اورزولا فون در لاین در اظهاراتی در همین چارچوب گفته است:
«هدف قرار دادن زیرساختهای غیرنظامی غیرقابل قبول است و با حقوق بینالملل در تضاد است.»
آنتونیو کوستا، رئیس شورای اروپا روز گذشته اعلام کرد که هدف قرار دادن زیرساختهای غیرنظامی در جریان جنگ اقدامی غیرقانونی است.
این اظهارات روز دوشنبه ۶ آوریل، پس از آن مطرح شد که دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، تهدید کرده بود در صورت بازگشایی نشدن تنگه هرمز، زیرساختهای غیرنظامی ایران را هدف قرار خواهد داد.
آنتونیو کوستا در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: هرگونه هدف قرار دادن زیرساختهای غیرنظامی، بهویژه تأسیسات انرژی، غیرقانونی و غیرقابل قبول است.
وی افزود: این موضوع هم در جنگ روسیه در اوکراین صدق میکند و هم در هر جای دیگری صادق است. جمعیت غیرنظامی ایران اصلیترین قربانی حکومت ایران هستند و در صورت گسترش عملیات نظامی نیز همین جمعیت بیشترین آسیب را خواهند دید.
وزیر امور خارجه فرانسه روز سهشنبه علیه تهدیدات دونالد ترامپ، رئیس جمهور آمریکا، مبنی بر حمله به زیرساختهای غیرنظامی ایران موضع گرفت و مخالفت پاریس با آن را اعلام کرد.
همزمان، کشورهایی مانند چین و روسیه نیز در مواضع رسمی خود بر ضرورت پرهیز از حمله به غیرنظامیان و تأسیسات حیاتی تأکید کردهاند. سخنگوی وزارت خارجه چین، در یک کنفرانس مطبوعاتی گفت که کشورش «از تلاشهای میانجیگرانه فعال پاکستان حمایت میکند.»
هشدار از درون آمریکا: مسئولیت کیفری پابرجاست
واکنشها در داخل ایالات متحده به تهدیدهای دونالد ترامپ علیه ایران شدید و گسترده است. کریس مورفی، سناتور دموکرات، تأکید کرد که عملی شدن این تهدیدها «بهوضوح یک جنایت جنگی» خواهد بود. چاک شومر، رهبر اقلیت سنا، آن را یکی از بزرگترین اشتباهات سیاسی تاریخ آمریکا خواند و رشیده طلیب، عضو دموکرات مجلس نمایندگان، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «پس از بمباران یک مدرسه و قتلعام دختران جوان، جنایتکار جنگی در کاخ سفید تهدید به نسلکشی میکند.» او همچنین خواستار اجرای متمم بیستوپنجم قانون اساسی برای برکناری ترامپ شد.
حقوقدانان و نظامیان سابق نیز هشدار دادهاند که: «اطاعت از دستور غیرقانونی، مسئولیت را از عاملان سلب نمیکند.»
این اصل که پس از جنگ جهانی دوم تثبیت شده، نشان میدهد حتی در صورت صدور چنین دستوری، اجرای آن میتواند پیامدهای کیفری بینالمللی به دنبال داشته باشد.
علاوه بر این، دهها کارشناس حقوق بینالملل از جمله اساتید دانشگاههای هاروارد، یِیل، استنفورد و کالیفرنیا با انتشار نامهای سرگشاده در وبسایت نشریه «جاست سکیوریتی»، هشدار دادند که حملات آمریکا به زیرساختهای ایران میتواند مصداق «جنایت جنگی» باشد و نسبت به افزایش جدی نگرانی درباره نقض قانون بینالمللی حقوق بشر و احتمال بروز جرائم جنگی تأکید کردند.
اجماع جهانی و واکنش جامعه
در لحظهای که تهدید به هدف قرار دادن زیرساختهای حیاتی ایران با مخالفت گسترده نهادهای بینالمللی و حقوقی روبهرو شده، واکنش در داخل کشور نیز معنایی فراتر از اعتراض یافته است: زنجیرههای انسانی در اطراف نیروگاهها، پلها، خطوط ارتباطی، بیمارستانها و مراکز آموزشی و صنعتی، تصویری از دفاع مدنی از «زیرساخت زندگی» ارائه میدهد.
بر اساس گزارش رسانههای رسمی جمهوری اسلامی، همزمان با این تحولات، ایالات متحده از طریق پاکستان و دیگر دولتهای میانجی در حال تبادل نظر و مذاکره با تهران بر سر مجموعهای از خواستههاست که ترامپ بر پذیرش آنها پافشاری میکند. با این حال، صرفنظر از نتیجه این تلاشها، یک واقعیت حقوقی تغییری نمیکند: هرگونه اقدام نظامی برای نابودی زیرساختهای حیاتی—زیرساختهایی که بقای غیرنظامیان به آنها وابسته است—در چارچوب حقوق بینالملل، مصداق جنایت جنگی محسوب میشود.